चालणारीची रोजनिशी-५

कालपासून कोकिळ पक्ष्याची कुहू ऐकू यायला लागलीय. आंब्याच्या मोहोराचा वास तर कधीपासूनच आहे वातावरणात. लस घेतल्यानंतर आज बऱ्याच दिवसांनी खाली चालायला उतरले. रस्त्यालगतच्या नारळीवर कधी कधी पाणकावळे (Cormorants) आपले पंख वाळवत बसलेले दिसतात, म्हणून आज तिकडे पाहिलं, तर ते गायब होते. म्हणून हिरमुसले. तर पुढे बागेत तांबडा चाफा पूर्ण फुलला होता. त्याचा लालसर रंग फार मोहक दिसत होता निरभ्र आकाशाच्या पार्श्वभूमिवर. थोडं पुढे गेल्यावर मागल्या भिंतीपाशी बहाव्याला सुंदर, सोनेरी, नाजूक घोस लटकतांना दिसल्यावर माझ्या आनंदाला उधाण आलं. माझी मैत्रीण शोभा भालेकरने (ही लेखिका आहे, नुकतंच तिचं पुस्तक प्रसिध्द झालं)  आमची गृहनिर्माण संस्था उभी राहिली त्या सुरुवातीच्या काळात हे झाड इथे लावलं. पण कुंपणाच्या भिंतीजवळ असल्याने त्याची काटछाट होत राहिली. आताही काही फांद्या उरल्यात. पण त्या तुटपुंज्या फांद्यांवरही बरेच घोस डोळ्यांना मेजवानी देत वाऱ्यावर डोलत होते. तिसऱ्या  फेरीच्या दरम्यान भारद्वाजाचा ऊप, ऊप आवाज घुमायला लागला. कुठेतरी लपून बसून आपल्या भरदार आवाजात हाका घालत होते साहेब. तेवढ्यात निळ्या रंगाचा खंड्या डावीकडून उडत चाफ्याच्या मागे असलेल्या एका निष्पर्ण झाडावर जाऊन बसला. आज मोबाईल जवळ नसल्याचं वाईट वाटलं. पण नंतर लगेच असं वाटलं की मोबाईल असता तर छायाचित्र घेण्याच्या नादात हे सगळं सौंदर्य डोळ्यांनी टिपण्याच्या आनंदाला मुकले असते.

एकूणच असं वाटलं की आज सगळे  माझं खास स्वागत करताहेत, “आलीस का? ये, ये. बऱ्याच दिवसांनी आलीस, म्हणून आम्हीही आलोय. येत रहा गं बयो, दिसत रहा.”

बबडं माझं गुण करतंय

परदेशी असणारा आमचा लेक सध्या भारतात आलाय. आपण सुट्टीवर घरी आलोच आहोत तर म्हाताऱ्या आईवडीलांना जरा आराम द्यावा म्हणून तो स्वयंपाक करतो बरेचदा. पण जर काही जळालं तर मला जळालेलं आवडतं म्हणून स्वतः खातो आणि न जळालेलं आम्हाला देतो. हा त्याच्या स्वभावातला ह्रद्य भाग आहे, हे खरं आणि हेही खरं की कुणीही असं करु नये. पण सहसा बायकाच हे करतांना आढळतात. मला खरपूड आवडते असं सांगत जळालेलं खाणाऱ्या, स्वयंपाक उरला नाही की “नाहीतरी दुपारी जरा जास्तच खाल्लंय, त्यामुळे भूकच नव्हती” असं म्हणणाऱ्या बायका हमखास आढळतात. स्वयंपाक चांगला झाला म्हणून घरच्यांनी मनसोक्त हादडल्यावर उरलासुरला भात किंवा पोळी लोणच्याशी खाणाऱ्या माऊलींना तोटा नाही. तर स्वयंपाक चांगला झाला नाही म्हणून घरच्यांनी नीट खाल्लं नाही की उरलंसुरलं शिळंपाकंही याच माऊलीला खावं लागतं. सासुरवाशीणींचं – विशेषतः खेडेगावातल्या – तर पहायलाच नको. शौचाला जायचं निमित्त करुन चोरुन भाकरी खाणाऱ्या सासुरवाशीणींविषयी मी सासू आणि थोरल्या जावेकडून बरेचदा ऐकलंय. आधी दोनतीन मुलीच झाल्या असल्या तर गरोदर बाईलाही “आताही हिच्या पोटाला पोरगीच येती का काय कुणाला दखल” म्हणत उपाशी ठेवणारे सासरचे लोक अजूनही जागोजागी सापडतात.

बाईने कमीच खावं यासाठी पुरुषप्रधान संस्कृतीने शास्त्रपुराणांमधून खास बायकांसाठी अनेक व्रतवैकल्यं योजून ठेवलेली असतातच. शिवाय स्त्रीची प्रतिमा अशी तयार केलेली असते की खादाड स्त्री ही नेहमी विनोदाचा विषय व्हावी. संत एकनाथांच्या भारुडातली असो की लोककथांमधली असो, नवऱ्याला कमी खायला देऊन स्वतः हादडणारी किंवा त्याच्या माघारी भरपूर खाऊन घेणारी स्त्री ही विनोदाचा विषय तर असतेच पण तिरस्करणीयही. पुरुष मात्र त्याच्या खाण्यामुळे कधी विनोदाचा विषय ठरत नाही. उलट त्याच्या गाडाभर खाण्याचंही कौतुकच होतं. पुरुषाच्या ह्रदयात शिरायचा मार्ग त्याच्या पोटातून जात असल्याने त्याला भरपूर आणि चांगलंचुंगलं खाऊ घाल असा सल्ला नेहमीच दिला जातो. बायकाही हा सल्ला मनावर घेऊन मनोभावे स्वैंपाकपाण्यात बुडून जातात. स्वैंपाकपाणीच नव्हे तर नवरा आणि मुलांची दिनचर्या, त्यांची कामं ह्या सगळ्यात त्यांचं आयुष्य गुंतलेलं असतं. अगदी वनवासाला जाणारी सीतामाईसुद्धा काय करते हे जात्यावरच्या ओव्यात कसं सांगितलंय पहा-

सीता चाल्ली वनवासा, गेली सांगून तेलणीला।

गेली सांगून तेलणीला। बाई हंडाभर त्याल रामाच्या आंगुळीला।

रामाच्या आंगुळीला।।

सीता चाल्ली वनवासा, गेली सांगून कोळणीला।

गेली सांगून कोळणीला। बाई दहा हंडं पानी रामाच्या आंगुळीला।।

रामाच्या आंगुळीला।।

अशी नवऱ्याच्या आणि मुलांच्या आयुष्याभोवती गरागरा आपलं आयुष्य बांधून घेणारी, उपाशीतापाशी बाई कुणाच्या खिजगणतीत नसते. पण तिला स्वतःला हे कळत नाही का? कळत असावं. आपल्या नशीबी जे होतं ते आपल्या लेकीच्या नशीबी तरी येऊ नये. ती गरोदर असतांना, तिचं बाळ तान्हं असतांना तरी तिने भरपूर खावं प्यावं असं तिला वाटतं. म्हणूनच भातुकलीत रमलेल्या आपल्या बबडीकडे प्रेमाने बघत ती म्हणते

बबडं माजं गुण करतंय, शेराच्या भाकरी तीन करतंय

नवऱ्या मेल्याला येक देतंय, आपल्या जीवाला दोन खातंय

नवऱ्या मेल्याचं काय जायचं, बबडीच्या बाळाला दूद यायचं

कोपरा

मी तिसरीत असतांना ऐन परीक्षेच्या आधी घटसर्पाने आजारी झाले. शाळेत मावसबहिणीकडून निरोप दिला होता. पण तिने चुकून उलटा निरोप सांगितला की ती येणार नाही, नाव काढून टाकायला सांगितलंय. वडील शाळेत गेल्यावर हे कळलं तेव्हा त्यांनी शाळेतल्या लोकांना लेखी पत्र न देता लहान मुलीच्या सांगण्यावरुन हे कसं केलंत वगैरे विचारलं, पण नगरपालिकांच्या शाळेत हे असं होत असावं. मग वडीलांनी मला वर्षभर तब्येत सुधारण्याच्या नावाखाली (टिळकांना डोक्यात खवडे झाले होते तेव्हा त्यांच्या वडीलांनी असंच केलं होतं असं ऐकवत) घरी बसवलं. वडील कामात असत. मोठी भावंडं त्यांच्या व्यापात. आई धाकट्या भावंडांचं करणं, स्वैंपाकपाणी यात गुंतलेली. मग मी उठून चाळीचे तीन मजले उतरुन खाली येत असे. तीनचार मिनिटं चाललं की एक कोपरा होता. तिथे मोठ्या खांबांखाली बसायला अगदी लहान मुलालाच बसता येईल असे चौथरे होते. त्यातल्या एका चौथऱ्यावर बसकण मांडून पुढचे कित्येक तास मी मजेत असे. समोर वाहता आंबेडकर रस्ता. डावीकडे एक रस्ता गणेश टॉकीजवरुन चिंचपोकळीकडे जायचा. समोर लालबाग मार्केट. समोरुन ट्राम, मोटारी, टॅक्श्या, घोडागाड्या, लॉऱ्या,ट्रक, बैलगाड्या, हातगाड्या अशी वाहनं आणि माणसं हे सगळं वाहत चाललंय. तास न् तास. तसंच्या तसंच. मीही तशीच तास न् तास बसून. स्तब्ध, शांत, निवांत. फक्त शांततेखेरीज काहीच नव्हतं.

माझा आणि त्या वर्दळीचा एकमेकांशी काही संबंध नव्हताही आणि होताही. मी त्या वर्दळीचा एक भाग नव्हते. मी धावत नव्हते जीवापाड. मी फक्त त्या वर्दळीची एक प्रेक्षक होते. त्या वर्दळीचा भाग नसल्याने माझ्या मनावर त्याचा काही ताण नव्हता. एखादं चलच्चित्र पहावं तशी ती वर्दळ मी पाहत होते.

वर्षभराने शाळा पुन्हा सुरु आणि आयुष्याची वर्दळही. त्यानंतर कधीच असा निवांत कोपरा मिळाला नाही.

रस्ता -६

घराखालून जाणाऱ्या रस्त्यावर समोरच्या पदपथावर अदानींचं काम कंत्राटावर करणाऱ्या कामगारांचा एक जत्था राहत होता. सकाळ संध्याकाळ त्यांच्यामुळे रस्ता जागा असे. रात्री उशिरापर्यंत ते गप्पा हाणत, ट्रान्झिस्टरवर गाणी ऐकत बसत. पहाटे साडेचारलाच त्यांचा दिवस सुरु होई. सकाळी सूर्योदयासोबतच कामाला सुरुवात होई त्यांची. मग नऊच्या सुमारास ब्रंच म्हणजे सांबारभात, क्वचित उपमा. संध्याकाळी काम संपल्यावर पुन्हा जमल्यास आंघोळ किंवा जमेल तितकी स्वच्छता उरकून जेवून घेतलं की त्यांच्या गप्पाटप्पा, मस्ती चालू होई. एक जोडपं सतत भांडत असे. एकदा त्यातल्या नवऱ्याने बायकोला जरा जोरात झापल्यावर इतर बायका खोट्या रागाने त्याला काठीने मारु का मारु का विचारत होत्या.  त्यांच्यातला एक तरुण मुलगा कायम मोठ्याने गाणी लावून ऐकत बसे म्हणून मला जरा राग येई. पण एकदा पाहिलं तर त्याची आई चहा करीत असतांना त्याने साखर पळवून खाल्ली. जरा निरखून पाहिलं तर ध्यानात आलं की तसा लहान मुलगाचं होता तो पौंगडावस्थेतला. इतर पुरुषांबरोबर कष्टाची कामं करुन थोराड दिसायला लागला होता इतकंच. त्या सगळ्यांसोबत जगण्याची इतकी सवय झाली त्या दिवसात की एक दिवस एकाएकी पदपथावरून सामानासह ते नाहीसे झाल्यावर वाईट वाटलं. ते फक्त आपलं काम करीत असंच नाही. समोरच्या घरामागे माड आहे. त्याच्या झावळ्या खाली पडलेल्या असत. त्यांच्यातली स्वैंपाक करणारी बाई फावल्या वेळात त्या  सुकलेल्या झावळ्यांपासून झाडू तयार करी. ते पाहिल्यावर समोरच्या घरातले लोक लगेच म्हणायला लागले त्या आमच्या माडाच्या झावळ्या आहेत. मग त्यांनाही तिने त्यातल्या दोनतीन झाडू दिल्या त्या बदल्यात. आता ते मुख्य रस्त्यावर काम करायला गेले तरी त्यांच्यातला एकजण येऊन ते झाडू करायचं  काम करीत बसतो वेळ मिळाला की. आजही तो बसला होता दुपार सरेपावेतो.

समोरच्या खाजणाकडे जाणाऱ्या रस्त्याच्या तोंडाशी खाजणात राहणारा एक मुलगा नेहमीसारखा ड्रम सायकलच्या हँडलला टांगून पाणी भरायला निघाला होता. त्याच्या ओळखीच्या कुटुंबातली एक अडीच-तीन वर्षांची मुलगी तिथेच आईची वाट पाहत खेळत होती. तो मुलगा तिथेच थांबून सायकलने त्या मुलीला टेकलत आत ढकलत राहिला. मी सध्या बोलूही शकत नाही, ओरडणं तर दूरच. काय करावं असा विचार करीत राहिले. एकदा मनात आलं की कदाचित त्या मुलीच्या आईने तिच्यावर लक्ष ठेवायला सांगितलं असेल, ती रस्त्यावर जाऊ नये म्हणून हा असं करीत असेल. पण तसं नव्हतं. खाजणातून त्याच्या ओळखीचे लोक येतांना दिसले की तो ते थांबवी, त्यांची पाठ फिरली की पुन्हा त्याचा हा उद्योग सुरु होई. शेवटी तो तिला तिथे सोडून गेला. मुलगी मग गोल गोल फिरत नाचायला लागली, उड्या मारायला लागली. तिची मावशी किंवा कुणी तरी आणखी तीन लहान्या मुलींसोबत तिथे आली. समोरच्या घरातल्या बाईने त्या सर्वांना खाऊ दिला. मग मुली खेळत राहिल्या.

समोर खाजणातच राहणारं एक जोडपं अगदी सूर्य मावळायच्या पाच मिनिटं आधी येतात. दोघंही कुठेतरी नोकरी करीत असावीत पण वेगवेगळ्या ठिकाणी.  कधी पाठीला पाठपिशवी लावलेला नवरा आधी येई तर कधी खांद्यावर पर्स घेतलेली बायको आधी येई. मला नेहमी कुतूहल वाटे की अशी कुठली नोकरी करीत असतील ही दोघं की सूर्यास्ताच्या वेळा बदलल्या तरी बरोब्बर सूर्य मावळायच्या आत पोचतात.  आज बायको आधी आली. आज ती रिक्षाने आली. कारण तिच्याकडे खरेदीच्या दोनतीन जड पिशव्या होत्या. नवरा आला नाही हे बघितल्यावर तिथेच समोरच्या घराशेजारी बसली. तिच्या ओळखीचे एक गृहस्थ तिथे आले. त्यांना तिने विचारलं, “काय खाल्लंत मग?” कधीही लोक संभाषण जेवलात का, काय खाल्लंत यापासून का सुरु करतात काय जाणे, मग ते सामाजिक माध्यमावर का असेना. त्या गृहस्थांनी विचारलं, “रघू नाही आला का अजून?” त्यांचं सगळं संभाषण ऐकू येत नव्हतं रहदारीमुळे. पण अशा नोकरीपेक्षा मंत्रालयात नोकरी करावी असं ते गृहस्थ म्हणत होते, जसं काही ती नोकरी अगदी सहजच मिळते. सध्या नोकऱ्या गेल्यामुळे चांगले शिकलेले लोक भाजी विकताहेत अन् मंत्रालयातली नोकरी कुठून मिळायला. पण त्यांच्या सांगण्यावरून तिने नवऱ्याला फोन लावला. तो लवकर येऊ शकणार नाही हे कळल्यावर ती सामान उचलून चालू लागली. मघाचा मुलगा पाण्याचे ड्रम घेऊन तितक्यातच पोचला. त्याने आपणहून त्या बाईला विचारलं तुमचं काही सामान घेऊ का सायकलवर म्हणून.  तिने एक पिशवी दिली. पण दुसरंही ओझं जड दिसत होतं. म्हणून त्याने तेही घेतलं. आणि तो सायकल हळू चालवत तिच्यासोबत निघाला.

छोटू

माझ्या उंचीमुळे नेहमीच ‘अटकमटक चवळी चटक, उंची वाढवायची असेल तर झाडाला लटक’ अशा प्रकारचे शेला पागोटे मिळत असत. एकदा बँकेत मी एक घोळ निस्तरल्यावर आमचा आयटीवाला मोठ्या कौतुकाने म्हणाला “But for our chhota madam, that (तो घोळ) would have never been sorted out.” हे छोटेपणही मला नेहमीच चिकटून राहिलं. पण तरीही माझ्या कधी ध्यानात हे आलंच नाही की आजूबाजूला वावरणाऱ्या अनेक ‘छोटूं’चं स्वतःचं काही वेगळं नाव असेल. दुकानावर मी छोटूमल आणि कुं. किंवा छोटेलाल ड्रेसवाला अशा प्रकारची नावं पाहिली होती. त्यामुळे ते इतर नावांसारखंच एक नाव असं मी धरून चालले होते. एकदा आमच्या बँकेतल्या एक लिफ्टमनला मी हाक मारली, “छोटू जरा थांबा हं.” तेव्हा एक सहकारी हळूच दुसरीला म्हणाली, “Look, who’s saying chhotu!” तत्क्षणी माझ्या डोक्यात वीज चमकली. नंतर मी त्याला त्याचं खरं नाव विचारलं तेव्हा ते विजय निघालं. मग मी आवर्जून नाव विचारायला लागले. आमच्याकडे वीजेची कामं करायला येणाऱ्या इलेक्ट्रीशियनला सगळे पिंटू म्हणतात, त्याचं खरं नाव अजय सिंह निघालं. पण कित्येकदा लोक खरं नाव विसरुन स्वतःची ओळख लोकांनी त्यांना दिलेल्या अशा नावानेच करुन देतात. आजही आमचा रद्दीवाला आला होता. मी दार उघडताच म्हणाला, “आंटी, मैं छोटू, छोटू रद्दीवाला.” बायकांना जसं आपल्या गुलामगिरीच्या निशाण्या अंगाखांद्यावर बाळगतांना उमगत नाही तसंच यांचं होऊन जातं.

अधोलोकाने तर हकल्या, चकण्या, टकल्या वगैरे लोकप्रिय करुन टाकलंय. त्याच्याशी गुंडगिरीतून येणाऱ्या सत्तेचा, सामर्थ्याचा प्रत्यय येत असावा बहुतेक. त्यामुळे लोकांना ते वापरायला फार आवडतं.

वजनदार लोक तर कायम हक्काचा विनोदाचा विषय. एकदा एका वाढदिवसाच्या सोहळ्यात अशा प्रकारच्या सोहळ्यांचं संयोजन करणाऱ्या माणसाने जवळ उभ्या असलेल्या एका वजनदार आणि डोक्यावर जरा कमी केस असलेल्या तरूणाला जवळ बोलावून घेतलं. मग पुढचा सगळा सोहळा संपेपर्यंत “यह भाईसाब एक बार पार्क में गये…”असं करीत वेगवेगळ्या प्रकारचे विनोद केले गेले. त्या तरुणालाही मनात नसतांना चेहऱ्यावर हसू बाळगत ते झेलायला लागलं. नंतर त्याला या सगळ्या प्रकाराने समजा नैराश्य आलं तर त्याला कोण जबाबदार हा विचार त्या सोहळ्यात अशा विनोदांवर खळखळून हसणाऱ्या कुणाच्याही मनात आला नसेल का?

एका मराठी वाहिनीवरील अत्यंत लोकप्रिय विनोदी कार्यक्रमात तर कायम आमच्यासारख्या बुटक्या, वजनदार, कृष्ण वर्णाच्या लोकांची टिंगल उडवली जाते. इतकंच नाही तर ते अधोरेखित करायला पात्रांची नावं किंवा आडनावंही त्यावरून ठेवली जातात. त्यावरुन आठवलं काही लोकांच्या आडनावावरूनही त्यांचा छळ मांडला जातो. आमच्या बँकेत आमच्या एका मित्राचं आडनाव खरं तर हरम असं होतं. पण आमचा एक सहकारी कायम त्याला “ए हराम इकडे ये.” असं म्हणत असे.

आपल्या समाजात आदर्श दिसणारी व्यक्ती कशी असते हे कळण्यासाठी विवाहविषयक जाहिराती पाहिल्या तरी कल्पना येईल. माझ्या परिचयातली एक मुलगी दिसायला खरं तर फार सुंदर, उंची, बांधा सगळं छान असं होतं. पण ती सावळी आहे आणि तिला चष्मा आहे हे कळल्यावरच माझ्या एका मैत्रिणीने भविष्यवाणी वर्तवली, “हिचं लग्न जमणं कठीण आहे.” प्रत्यक्षात तिला एका मुलाकडून लवकरच मागणी आली आणि तिचं लग्न झालं ही गोष्ट वेगळी, पण जणू काही अशा लोकांनी लग्नाच्या फंदात पडूच नये असाच लोकांचा आविर्भाव असतो.

मुलींच्या बाबतीत तर नुसतं रंगरुपच नव्हे तर तिच्या अंगावर किती केस आहेत, ते तिने काढलेत की नाही हेही पाहिलं जातं. आमच्या लोकलमध्ये एक तरुण मुलगी असे. तिला मिशा होत्या. तर लोक तिच्याकडे अगदी विचित्र नजरेने पाहत. कुणीही तिच्याशी बोलत नसे. त्या अनुभवामुळे कार्यकर्त्या अनीता पगारे यांनी टाळेबंदीकाळातल्या मिशांबद्दल मोकळेपणी लिहिल्यावर फार बरं वाटलं.

आमचा एक परिचित जरा नाजूक हालचाली करीत असे. तो होता खूप हुशार, कामसू, कुठलंही अवघड काम झटक्यात पार पाडणारा. पण त्याच्या ह्या सगळ्या गुणांकडे दुर्लक्ष करुन त्याच्या हालचालींवरून त्याला चिडवलं जाऊ लागलं. परिणामी तो इतरांशी बोलणं टाळायला लागला. मग त्याला शर्मिला नाव ठेवलं गेलं. पुढे काही मित्रांनी प्रयत्नपूर्वक त्याला माणसात आणलं.

जात, धर्मावरून वाईट वागवलं जाणं तर आपल्या समाजाला मुळीच नवीन नाही. ‘सरकारी जावई’ म्हणून इतरांना हिणवणारे उच्चभ्रू एके काळी वेगळ्या प्रकारे ‘सरकारी जावई’ होते हे मात्र विसरुन जातात. इतर धर्मीयांनाच काय इतर प्रांतीयांनाही नावं ठेवली जातात. ‘नगरी मापं’ ‘मावळी भुतं’ ‘कोकणाटं’ ‘वायदेशी रानदांडगे’ ‘घाटी बरबाट चाटी’ हे वानगीदाखल. एकूण काय तर आम्ही तेवढे सर्वगुणसंपन्न.

दिसणं, प्रांत, जातधर्म ह्या माणसाच्या जन्माआधीच ठरलेल्या, त्याच्या हातात नसलेल्या गोष्टींवरून लचके तोडणारी ही जमात कधी नष्ट होणार काय माहीत.

चालणारीची रोजनिशी-४

आज पहिल्या फेरीलाच लक्ष गेलं फाटकाजवळच्या टेबलाकडे. दहाबारा दिवसांपूर्वीच ख्रिस्तजन्माच्या देखाव्यातल्या गवतासाठी रुजवण घातलं गेलं होतं. तिथे आता देखावा जवळपास तयारच होता. रात्री त्यात बाळ येशू, मेरी, संत, गोठ्यातले प्राणी असं सगळं मांडलं जाईल आणि देखावा पूर्ण होईल. दरवर्षी अगदी इतक्याच उत्साहाने तो देखावा बघावासा वाटतो. गेले काही दिवस आमच्या ख्रिश्चनबहुल गृहनिर्माण संस्थेच्या आवारात सकाळी फेऱ्या घालतांनाच नाताळची लगबग जाणवतेय. घराघरांतून केक, कुकीज भाजल्याचे, करंज्या तळल्याचे वास येताहेत. कालपरवापासूनच खिडक्यांमध्ये ताऱ्याच्या आकाराचे कंदील लावले गेलेत. रोशणाई केली गेलीय. या वातावरणात एरव्ही फार उत्साह येतो. पण यंदा सगळं जरा थंड आहे.

समोरच्या रस्त्याचं काम चालू आहे. त्यासाठी कंत्राटावर काम करायला आलेल्या कामगारांनी रस्त्यापलीकडे पदपथावर त्यांचा संसार मांडलाय. आम्ही चालायला येतो तेव्हा त्यांनी गाड्यांच्या आडोशाने आंघोळ उरकून न्याहारी करायला सुरुवात केलेली असते. पाचसहा पुरुष, तीनचार बायका असा जत्था आहे. त्यातली एक बाई फक्त स्वैंपाकाचं काम करतांना दिसते. न्याहारी म्हणजे रोज सांबारभातच असतो. ती बाई प्रत्येकाला ठराविक प्रमाणात वाढून देते, मग जो तो खाऊन संपल्यावर स्टीलची थाळी धुवून ठेवतो. आज सर्वांचं खाणं संपत आल्यावर स्वैंपाक करणारी बाई उभ्या उभ्याच भात बोकाणत होती भुकेजल्यासारखी. इतकी कष्टाची कामं करुन फक्त सांबारभातावर यांचं कसं भागत असेल, त्यांना कितीसं पोषण मिळत असेल, किती काळ ते असा तग धरतील या प्रश्नांना थारा देऊन काही उपयोग नाही. आपलंच डोकं गरगरतं.

त्याच वेळी रस्त्यावरुन आदू जातांना दिसला आईचं बोट पकडून. त्याचं लक्ष नाहीय, स्वारी बोलण्यात गुंग आहे, मीही हाक मारत नाही. आदू म्हणजे राइस अॅडम्स हा माझा छोटा मित्र. आमच्या कट्ट्यावर त्याची आजी त्याला घेऊन येई. पहिल्यांदाच त्याला पाहिलं तेव्हा त्याला कुणीतरी चॉकलेट दिलं होतं आणि तो तक्रार करीत होता मला का चॉकलेट दिलंय. अशी तक्रार करणारा मी हा पहिलाच लहान मुलगा पाहिला होता. मग कुणीतरी त्याला समजावलं तू लहान आहेस ना म्हणून तुला चॉकलेट दिलंय. तर त्यावर साहेब म्हणतात, “ I am not small, I am four and a half.” तेव्हापासून मी त्याला ,”Hey, four and a half” अशीच हाक मारायला लागले. आजी इतर मैत्रिणींशी गप्पा मारी. मग हा कंटाळून बसण्याऐवजी कल्पना लढवित बसे. मला सांगे समोरच्या वीजेच्या खांबाआड राक्षस दडलाय. एकदा त्याने उत्साहाने सांगितलं की आम्ही बसतो तो बाक ज्या झाडाखाली आहे त्यावर एक साप होता. ओवी म्हणे थापाड्या दिसतोय हा पोरगा. मग मी चौकशी केल्यावर कळलं की खरंच एक साप झाडावरून लोंबकळत होता आदल्या दिवशी. एक दिवस मी त्याला बोटं लपवायचा खेळ शिकवला आणि त्याची आणि माझी गट्टी झाली. आम्ही खुशाल लपाछपीही खेळायला लागलो. माझं चालून झाल्यावर मी बाकावर येऊन मैत्रिणींशी गप्पा मारीत असे. त्या वेळी दोन बाकांच्या मध्ये तो माझी वाट अडवून उभा राही. मग मी तर चालतेय अजून अशी हुलकावणी देऊन मी मागच्या बाजूने बाकावर येऊन बसत असे. हा खेळ त्याला फार आवडायचा. जाम खिदळायचो दोघंही. एकदा मी बाकावर बसले होते. तो आईसोबत मागून येतांना तिला म्हणाला, “I think my friend is there.” मग थोड्या वेळाने वळणावर निराश होऊन म्हणाला, “ Oh no, she is not there.” त्याच्या आईला नवल वाटलं की कोण याची मैत्रीण बसलीय बाकावर. मग मी दिसल्यावर त्याने सांगून टाकलं ही माझी मैत्रीण तेव्हा त्याच्या आईला नवलच वाटलं. तसे साहेब माझ्यावर जरा हक्कही गाजवत. “आज तू ती उभी टिकली का नाही लावलीस मला आवडते ती, आज तू तो ड्रेस का नाही घातलास” असंही चाले त्याचं. मग एक दिवस त्याने मला घरी यायचं आमंत्रण दिलं. मग तुला माहीत आहे का कसं यायचं ते म्हणून  पद्धतशीर पत्ता सांगितला. “Take a left turn from Waste Coast (Restaurant), then go straight, straight, don’t turn hann,  Ok? …”असं करीत. त्याची कल्पनाशक्ती फार धावत असे. एकदा त्याने मला गोष्ट सांगितली तो कसा घरातून चालत निघाला, मग एका क्रेनने त्याला उचलून कसं कचऱ्याच्या गाडीत टाकलं, मग तो कसा कचऱ्यात पोहत होता (इथे स्वतःच स्वतःला डर्टी बॉय म्हणून झालं. आम्ही खूप गंमतीजंमती करत असू. नंतर त्याची शाळा, अभ्यास, पोहण्याचा(कचऱ्यात नव्हे तर पाण्यात) वर्ग सुरु झाला आणि त्याचं कट्टयावर भेटणं दुर्मिळ होत गेलं. आता तो असाच दिसतो कधी मी खिडकीत उभी असतांना आईसोबत, आजीसोबत चालतांना.

वाट लागली

मराठी भाषा वळवावी तशी वळते हा आमच्या तरुणपणीचा लोकप्रिय डायलॉग असे. पण मराठीच का कुठल्याही भाषेच्या बाबतीत हे खरं असावं. अनवधानाने आकार, उकार, वेलांटी, मात्रा चुकली की अर्थाचा अनर्थ ठरलेला. हल्ली मोबाईलवर भराभर टंकण्याच्या नादात असे काही घोळ होतात की विचारू नका. त्यातून तुम्ही रोमन लिपीत मराठी लिहित असात तर बघायलाच नको. इंग्रजीतली अशी अनेक उदाहरणं लोकांनी देऊन झालीत.

असं बऱ्याच भाषांमध्ये होत असतं म्हणा. स्पॅनिशमध्ये Carro म्हणजे कार पण त्यातला एक आर कमी करून Caro केलं तर त्याचा अर्थ होतो महागडा. अर्थात कार ही महागडी वस्तू आहेच म्हणा.  Cabello (घोडा),  Caballo (केस) Carretera (मार्ग)  Cartera (पैशाची पिशवी किंवा हँडबॅग) हे आपलं उदारहणादाखल दिलं, असे बरेच शब्द आहेत. मराठीतही यावर लिहिलं गेलंय.

कधी कधी तर एकाच शब्दाचे दोन किंवा तीन भिन्न अर्थ होतात. जसं की चूक, टीप, पीठ, वीट, छंद. मग कोणत्या वेळी कोणत्या अर्थी हा शब्द वापरावा यासाठी आम्हाला लहानपणी संस्कृत शिकतांना एक उदाहरण नेहमी दिलं जाई. सैंधव म्हणजे मीठ आणि सैंधव म्हणजे घोडा. आता जेवतांना जर सैंधवम् आनय म्हटलं आणि घोडा आणला तर तो आणणाऱ्याच्या अकलेचा उद्धारच होईल. त्यामुळे तारतम्य वापरणं हा यातला कळीचा मुद्दा आहे.

वाट बघ म्हटल्यावर वाटेला न्याहाळत बसणारा आढळला की लोक म्हणतील अकलेची वाट लागली याच्या आणि अशी वाट लागलेल्याची काही वट रहात नाही बाकी. वास्तू ही एक वस्तूच असली आणि वास्तूत अनेक वस्तू वसतीला असल्या तरी ही माझी वस्तू असं कुणी आपल्या घराकडे बोट दाखवीत म्हणत नाही ना. उपाहारगृहात उपहार मिळत नाही त्यासाठी दुकानातच जावं लागेल. वारीला गेल्यावर उपवास करतांना वरी खाल हो पण वरीला चाललो असं म्हणालात तर लोकांना वाटेल वर चाललात. एकाएकी एकाकी वाटू लागतं माणसाला पण म्हणून मला एकाएकी वाटायलंय असं म्हणालात तर लोकांना प्रश्न पडेल की याला नक्की काय वाटतंय. तुमचं चित्त चोरीला गेलंय असं आडवळणाने तुमच्या प्रिय व्यक्तीला कळवतांना चित्ता लिहू नका नाहीतर मामला तिथेच आटोपला समजा. पूर्वी चवलीला मणभर चवळी मिळत असेल पण आता चवळी आणायला गेल्यावर चवलीची आठवण काढलीत तर येड्यातच गणना व्हायची की. काही लोक कचेरीत चहासोबत कचोरी खातात हे खरंय पण मामलेदार कचोरीत जायचंय म्हणालात तर लोकांना वाटायचं मामलेदाराच्या मिसळीसारखी मामलेदाराची कचोरीही निघाली की काय. चिकट, चिकटा हे एकमेकांशी संबंधित आहेत कारण त्यांचा चिकटपणाशी संबंध आहे पण चिकाटी ही मळाच्या चिकटून रहाण्याच्या चिकाटीशी संबंधित आहे असं वाटून घेऊ नका मात्र.

यावरून एक किस्सा आठवला. माझ्या मुलाच्या हॉस्टेलमधल्या खिडकीच्या खूप वरच्या भागात अगदी लहान मुलाच्या हाताच्या ठशाएवढा ठसा उमटलेला होता. तो तिथे कसा काय उमटला असेल यावर बरंच चर्वितचर्वण झाल्यावर एक मुलगा म्हणाला, “चिकाटीचं काम असेल.” आता हे काय असा प्रश्न सर्वांना पडल्यावर त्याने जे वर्णन केलं ते चेटकीणीचं वर्णन होतं.

पूर्वी एखादं पत्र पाठवलं की म्हणत उलट टपाली खुशाली कळवावी. म्हणजे पत्राला टपालाने दुसरं पत्र पाठवून तुम्हीही सुखरुप आहात हे कळवावं. पण समजा एखाद्याने उलट टपली लिहिलं असतं तर काय झालं असतं?

एखादं काम हातात घेतलं की तडीला न्यायचं असा काहींचा खाक्या असतो पण अशा आदरणीय व्यक्तींना काम ताडीला न्यालच असं कुणी म्हटलं तर?

दाढदुखीसाठी दंतवैद्याकडे गेलात आणि माझी दाढी दुखतेय म्हणालात तर हा कुठला नवा रोग म्हणून शोधत बसायचा बिचारा.

काम निश्चित झालं की आपण निश्चिंत होतो पण म्हणून काम करणाऱ्याला काम निश्चिंत करायला सांगितलंत तर किती वेळ लागेल सांगता येत नाही बरं का

तर शोधायला गेलात की असे बरेच शब्द सापडतील. कट,काट, कल,काल, अनावृत, अनावृत्त, उंबर, उंबरा, उकड, उकाडा, उतार, उतारा, ओवा, ओवी, ओटा, ओटी, विळा, विळी, किनरा, किनारा, किल्ला, किल्ली, कुरण, कुराण, खर, खरा, खार, मत, मात, कुच, कूच, कुबड,कुबडी, खुंट, खुंटी, गारुड, गारुडी, चंची, चंचू, चुटका, चुटकी, चेरी, चोरी, तर, तार, झिंग, झिंगा, टिकाऊ, टिकाव, जुडा, जुडी, टाळ, टाळी, टाळू, तपकिरी, तपकीर,तप, ताप, ताट, ताटी, तीट, तुरा, तुरी, थापा, थापी, दक्षिण, दक्षिणा, दाणा, दाणी, दिंड, दिंडी, धुरा, धुरी, नाक, नाका, पकड, पक्कड, पळ, पळी, पक्ष, पक्षी, पगडी, पागडी, बंगली, बंगाली, बरीक, बारीक, भोवरा, भोवरी, मुका, मूका, मीलन, मिलन, लवून, लावून, हुंडा, हुंडी, हुक्का, हुक्की.

जेष्ठ कवी अनुराधा पाटील यांच्या कवितेतल्या ओळी आहेत

उकारवेलांटीच्या

वळशांनीही

गुदमरतो शब्दांचा जीव

तेव्हा असा शब्दांचा आणि संवादाचा जीव गुदमरु देऊ नका.

चालणारीची रोजनिशी-३

रोज सकाळी चालायला खाली उतरलं की वेगवेगळ्या घरांतून वेगवेगळे स्वयंपाकाचे, नाश्त्याच्या पदार्थांचे वास येत असतात. आम्लेटपाव, कुरकुरीत भाजलेला टोस्ट, मेदूवडा सांबार, डोसे, उप्पीट. मीही काहीतरी तयारी करुन ठेवलेली असते वर गेल्यावर नाश्ता करण्यासाठी. पण या वासांनी चालण्यावरचं लक्ष विचलीत होतं.

आज दोन्ही मांजरी कुठेतरी शिकारीला गेल्या असाव्यात. गायब आहेत. त्यामुळे बागेत चिमण्या आणि साळुंख्या निर्वेधपणे काहीतरी टिपताहेत.

ड्यूटीवर नसलेला सुरक्षारक्षक कानाला फोन चिकटवून वाकड्या मानेने भाजी नीट करीत बसलाय. ड्यूटीवर असलेला डोक्याला तेल लावून भांग पाडीत बसलाय.

पुन्हा रस्त्याला लागून असलेल्या बाजूने चालतांना लक्ष गेलं. पलीकडल्या बाजूला रस्त्याच्या कडेला एक पाटी हल्लीच उगवलीय. ‘Cash on credit card’. नोटाबंदीनंतरच्या काळात अशा पाट्यांचं पीक आलं होतं. आताही लोकांच्या हाती पैसे नाहीत. त्यामुळे पुन्हा त्यांनी डोकं वर काढलंय. एकीकडे ही पाटी आणि दुसरीकडे बाजूच्या डी मार्टमधून भरभरुन सामान खरेदी करुन कारमध्ये टाकून घेऊन जाणारे. तरी टाळेबंदीच्या सुरुवातीच्या काळात साडेसहा वाजल्यापासून डी मार्टला जाणाऱ्यांची रांग असे तशी नसते म्हणा आता. सगळंच मिळायला लागलंय. रस्त्यावर भाजीवाले, फीsssश, फीsssश लो फीsssश असा आवाज देत बाईकवरुन मासे विकणारे, शहाळेवाला सगळे जात असतात.

आता सगळं पूर्वीसारखं चालल्यासारखं वरकरणी तरी वाटतंय खरं, पण किती काळ वाटत राहील हे असं? पुन्हा लाट आली तर काय होईल? मग हे चक्र पुन्हा मागे जाईल का हे विचार भेडसावत असतात. असो.

चालणारीची रोजनिशी-२

चालायला खाली उतरले आणि जोरात शंखनाद ऐकू आला आणि माझ्या ध्यानी आलं की आज आपल्याला उशीर झालाय. टाळेबंदीच्या सुरुवातीच्या काळात लोक रात्रभर जागत दिवसाची रात्र आणि रात्रीचा दिवस करीत. पण आता मात्र हळूहळू का होईना पण गाडं पूर्वपदावर यायला लागलंय. सकाळी मी नेहमीच्या वेळी खाली उतरले की पहिल्या फेरीला सहाव्या मजल्यावरचा अनिल मेहता स्कूटरवर बसून कामावर जातांना दिसतो. दुसऱ्या फेरीच्या दरम्यान लांब वेणी घालणारी नेपाळी घरकामगार येते. हात स्वच्छ करता करता, नोंदवहीत नाव लिहिता लिहिता सुरक्षारक्षकांशी गप्पा मारते. मग ओघ सुरू होतो. फुटबॉलकोच असलेला मेनन आणि त्याची बहुधा बँकेत काम करणारी उत्तरेकडची बायको आपल्या मुलाला घेऊन दुचाकीवरुन निघतात. तिसऱ्या, चौथ्या फेरीच्या दरम्यान शेजारच्या बंगल्यातल्या पाटलीणबाईंनी पूजेच्या वेळी वाजवलेला शंख ऐकू येतो. त्यानंतर बाजूच्या विंगमधले काहीतरी मानसिक आजार असलेले वृद्ध गृहस्थ त्यांच्या सहायकाचा हात पकडून फिरायला निघतात.

हे सगळं डोक्यात चालू असतांनाच चिमण्यांचा एक थवा घाबरल्यासारखा चिवचिवाट करीत घाबऱ्या घाबऱ्या गतीने इथेतिथे उडत शेवटी अशोकाच्या जरा आडव्या झालेल्या फांदीवर बसला. कारखाली सुस्तावून लोळणारी मांजर लगेच सावध होऊन कारच्या आडोशाला दबा धरुन बसली. तितक्यात ओवी तिथे आल्यावर तिच्याशी खेळतांनाही मांजर चिमण्यांवर एक डोळा ठेवून होतीच. पण त्या काही तिच्या हाती लागल्या नाहीत.

या पक्ष्यांचं आणि प्राण्यांचंही एक वेळापत्रक असावं बहुधा. या दरम्यान दुसरी दांडगी मांजर बाजूच्या बंगल्याशी सामायिक असलेल्या भिंतीच्या कोपऱ्यात एका विशिष्ट जागी बसलेली असते. एक बुलबुलही असाच एका निष्पर्ण झाडाच्या खोडावर बसलेला असतो. दुसऱ्या फेरीच्या दरम्यान पूर्ण काळेभोर पंख असलेलं पांढरं कबूतर बाजूच्या इमारतीच्या पहिल्या मजल्यावर एका विशिष्ट खिडकीत येऊन बसतं. टाळेबंदीच्या काळात त्यांचं हे नैसर्गिक वेळापत्रक बदललं होतं का याचा अभ्यास करायला हवा कुणीतरी.

चालणारीची रोजनिशी

उद्वाहनातून बाहेर पडल्यावर खाली सुरक्षारक्षकाजवळ उभारलेल्या जंतूनाशकाने हात साफ करून चालायला सुरुवात केली. एक सुरक्षारक्षक झाडांना पाणी घालत होता. दुसरा सफाई कामगारासोबत शिळोप्याच्या गप्पा हाणत येणाऱ्याजाणाऱ्यांना हात साफ करायला, वहीमध्ये नोंद करायला सांगत होता, त्यांचं तापमान मोजत होता. पाणी फारच वाया चाललंय असं मनात आलं. हात हलवत चालत राहिले. बाग जवळ आली. एक साळुंकी बागेतल्या गवतात काहीतरी शोधून खात होती. तिच्या मागे नुकतीच शिकार करायला शिकलेली मांजर तिच्यावर डोळा ठेवून दबा धरून बसली होती. तेवढ्यात पिंपळाचं एक पान पक्ष्याच्या सफाईने गिरक्या घेत खाली पडलं म्हणून मांजरीने वळून पहायला आणि साळुंकी उडून जायला एक गाठ पडली.

या कोपऱ्यावर जरा भीतीच वाटते. नकळत मुलगी आणि नवरा जवळपास आहेत का पाहिलं. परवा इथेच दुसरी जरा दांडगी मांजर तीरासारखी धावत जातांना दिसली. पाठोपाठ सुरक्षारक्षकही धावत आले. मागून चालत आलेली लेक म्हणाली, “नाग होता तिथे. त्याच्यामागे लागली होती.” मला काही दिसला नाही. पण तेव्हाची भीती काही मनातून गेली नाही. दर फेरीला तिथे पोचल्यावर ती भीती वाटतेच. ती भीती मनात तशीच दडपून चालत रहाते.

फेरी पूर्ण होता होता इयनची आई दिसली. थोड्या गप्पा झाल्या. इयन कसा आहे विचारल्यावर म्हणाली, “आत्ताशी आलाय घरी. गेले सहा महिने माझ्या आईवडीलांकडे होता. आम्ही घरून काम करतो ना. त्याला कोण सांभाळणार? म्हणून तिथे ठेवलं. आता एक मुलगी मिळालीय सांभाळायला. तिची चाचणी करुन घेतलीय. आता ती चोवीस तास आमच्याबरोबर रहातेय म्हणून बरंय. पळते आता, रडत असेल तो. अजून तिची सवय नाही झालीय ना त्याला.” टाळेबंदीपूर्वी बागेत इयनसोबत घालवलेले दिवस आठवले. इयनची आजी अंधेरीहून सकाळी सुनेकडे यायची. सून संध्याकाळी घरी यायच्या आधी नातवाला घेऊन बागेत यायची. मग इयन म्हणजे आम्हा सर्वांचं खेळणंच असायचं. त्याचं ‘क्रोss’ ‘मूssन’ असं हात दाखवून ओरडणं चाले. सीसॉच्या दांडीवर बसलेल्या दयाळ पक्ष्यालाही तो क्रो म्हणायचा ते आठवून आत्ताही हसू आलं.

चौथी फेरी घालतांना कुंपणापलीकडल्या रस्त्यावरुन जाणाऱ्या जोडप्यातल्या बाईने “हौ आर यू?” अशी साद घातली. मास्कमुळे कळलंच नाही आधी कोण ते. मग ध्यानात आलं की ती आमच्या जेष्ठ नागरिकांच्या बाकाजवळ आमच्याशी गप्पा मारायला थांबणारी जेनी होती. तिने बहुधा माझ्या उंचीमुळे ओळखलं असावं.

फेऱ्या घालता घालता सहज वर लटकणाऱ्या तारेकडे लक्ष गेलं. तर ओळीने लांब शेपटीचे पोपट बसले होते. त्यांचा शेपटीकडचा भाग पिवळा होता. शिक्षक वर्गात यायच्या आधी शाळेच्या बाकावर उनाडक्या करीत बसलेल्या मुलांसारखे उनाडक्या करीत होते बराच वेळ.

तरी अजून शेजारच्या रो हाऊसमधल्या लोकांनी छपरावर पक्ष्यांना शेव खायला घातली नव्हती. नाहीतर कावळे, साळुंख्या, चिमण्या सगळेच शेव खायला गोळा होतात कलकलाट करीत.

चला आता शेवटची फेरी झाली की संपला जिवंत जगाशी संबंध.