वाट लागली

मराठी भाषा वळवावी तशी वळते हा आमच्या तरुणपणीचा लोकप्रिय डायलॉग असे. पण मराठीच का कुठल्याही भाषेच्या बाबतीत हे खरं असावं. अनवधानाने आकार, उकार, वेलांटी, मात्रा चुकली की अर्थाचा अनर्थ ठरलेला. हल्ली मोबाईलवर भराभर टंकण्याच्या नादात असे काही घोळ होतात की विचारू नका. त्यातून तुम्ही रोमन लिपीत मराठी लिहित असात तर बघायलाच नको. इंग्रजीतली अशी अनेक उदाहरणं लोकांनी देऊन झालीत.

असं बऱ्याच भाषांमध्ये होत असतं म्हणा. स्पॅनिशमध्ये Carro म्हणजे कार पण त्यातला एक आर कमी करून Caro केलं तर त्याचा अर्थ होतो महागडा. अर्थात कार ही महागडी वस्तू आहेच म्हणा.  Cabello (घोडा),  Caballo (केस) Carretera (मार्ग)  Cartera (पैशाची पिशवी किंवा हँडबॅग) हे आपलं उदारहणादाखल दिलं, असे बरेच शब्द आहेत. मराठीतही यावर लिहिलं गेलंय.

कधी कधी तर एकाच शब्दाचे दोन किंवा तीन भिन्न अर्थ होतात. जसं की चूक, टीप, पीठ, वीट, छंद. मग कोणत्या वेळी कोणत्या अर्थी हा शब्द वापरावा यासाठी आम्हाला लहानपणी संस्कृत शिकतांना एक उदाहरण नेहमी दिलं जाई. सैंधव म्हणजे मीठ आणि सैंधव म्हणजे घोडा. आता जेवतांना जर सैंधवम् आनय म्हटलं आणि घोडा आणला तर तो आणणाऱ्याच्या अकलेचा उद्धारच होईल. त्यामुळे तारतम्य वापरणं हा यातला कळीचा मुद्दा आहे.

वाट बघ म्हटल्यावर वाटेला न्याहाळत बसणारा आढळला की लोक म्हणतील अकलेची वाट लागली याच्या आणि अशी वाट लागलेल्याची काही वट रहात नाही बाकी. वास्तू ही एक वस्तूच असली आणि वास्तूत अनेक वस्तू वसतीला असल्या तरी ही माझी वस्तू असं कुणी आपल्या घराकडे बोट दाखवीत म्हणत नाही ना. उपाहारगृहात उपहार मिळत नाही त्यासाठी दुकानातच जावं लागेल. वारीला गेल्यावर उपवास करतांना वरी खाल हो पण वरीला चाललो असं म्हणालात तर लोकांना वाटेल वर चाललात. एकाएकी एकाकी वाटू लागतं माणसाला पण म्हणून मला एकाएकी वाटायलंय असं म्हणालात तर लोकांना प्रश्न पडेल की याला नक्की काय वाटतंय. तुमचं चित्त चोरीला गेलंय असं आडवळणाने तुमच्या प्रिय व्यक्तीला कळवतांना चित्ता लिहू नका नाहीतर मामला तिथेच आटोपला समजा. पूर्वी चवलीला मणभर चवळी मिळत असेल पण आता चवळी आणायला गेल्यावर चवलीची आठवण काढलीत तर येड्यातच गणना व्हायची की. काही लोक कचेरीत चहासोबत कचोरी खातात हे खरंय पण मामलेदार कचोरीत जायचंय म्हणालात तर लोकांना वाटायचं मामलेदाराच्या मिसळीसारखी मामलेदाराची कचोरीही निघाली की काय. चिकट, चिकटा हे एकमेकांशी संबंधित आहेत कारण त्यांचा चिकटपणाशी संबंध आहे पण चिकाटी ही मळाच्या चिकटून रहाण्याच्या चिकाटीशी संबंधित आहे असं वाटून घेऊ नका मात्र.

यावरून एक किस्सा आठवला. माझ्या मुलाच्या हॉस्टेलमधल्या खिडकीच्या खूप वरच्या भागात अगदी लहान मुलाच्या हाताच्या ठशाएवढा ठसा उमटलेला होता. तो तिथे कसा काय उमटला असेल यावर बरंच चर्वितचर्वण झाल्यावर एक मुलगा म्हणाला, “चिकाटीचं काम असेल.” आता हे काय असा प्रश्न सर्वांना पडल्यावर त्याने जे वर्णन केलं ते चेटकीणीचं वर्णन होतं.

पूर्वी एखादं पत्र पाठवलं की म्हणत उलट टपाली खुशाली कळवावी. म्हणजे पत्राला टपालाने दुसरं पत्र पाठवून तुम्हीही सुखरुप आहात हे कळवावं. पण समजा एखाद्याने उलट टपली लिहिलं असतं तर काय झालं असतं?

एखादं काम हातात घेतलं की तडीला न्यायचं असा काहींचा खाक्या असतो पण अशा आदरणीय व्यक्तींना काम ताडीला न्यालच असं कुणी म्हटलं तर?

दाढदुखीसाठी दंतवैद्याकडे गेलात आणि माझी दाढी दुखतेय म्हणालात तर हा कुठला नवा रोग म्हणून शोधत बसायचा बिचारा.

काम निश्चित झालं की आपण निश्चिंत होतो पण म्हणून काम करणाऱ्याला काम निश्चिंत करायला सांगितलंत तर किती वेळ लागेल सांगता येत नाही बरं का

तर शोधायला गेलात की असे बरेच शब्द सापडतील. कट,काट, कल,काल, अनावृत, अनावृत्त, उंबर, उंबरा, उकड, उकाडा, उतार, उतारा, ओवा, ओवी, ओटा, ओटी, विळा, विळी, किनरा, किनारा, किल्ला, किल्ली, कुरण, कुराण, खर, खरा, खार, मत, मात, कुच, कूच, कुबड,कुबडी, खुंट, खुंटी, गारुड, गारुडी, चंची, चंचू, चुटका, चुटकी, चेरी, चोरी, तर, तार, झिंग, झिंगा, टिकाऊ, टिकाव, जुडा, जुडी, टाळ, टाळी, टाळू, तपकिरी, तपकीर,तप, ताप, ताट, ताटी, तीट, तुरा, तुरी, थापा, थापी, दक्षिण, दक्षिणा, दाणा, दाणी, दिंड, दिंडी, धुरा, धुरी, नाक, नाका, पकड, पक्कड, पळ, पळी, पक्ष, पक्षी, पगडी, पागडी, बंगली, बंगाली, बरीक, बारीक, भोवरा, भोवरी, मुका, मूका, मीलन, मिलन, लवून, लावून, हुंडा, हुंडी, हुक्का, हुक्की.

जेष्ठ कवी अनुराधा पाटील यांच्या कवितेतल्या ओळी आहेत

उकारवेलांटीच्या

वळशांनीही

गुदमरतो शब्दांचा जीव

तेव्हा असा शब्दांचा आणि संवादाचा जीव गुदमरु देऊ नका.

चालणारीची रोजनिशी-३

रोज सकाळी चालायला खाली उतरलं की वेगवेगळ्या घरांतून वेगवेगळे स्वयंपाकाचे, नाश्त्याच्या पदार्थांचे वास येत असतात. आम्लेटपाव, कुरकुरीत भाजलेला टोस्ट, मेदूवडा सांबार, डोसे, उप्पीट. मीही काहीतरी तयारी करुन ठेवलेली असते वर गेल्यावर नाश्ता करण्यासाठी. पण या वासांनी चालण्यावरचं लक्ष विचलीत होतं.

आज दोन्ही मांजरी कुठेतरी शिकारीला गेल्या असाव्यात. गायब आहेत. त्यामुळे बागेत चिमण्या आणि साळुंख्या निर्वेधपणे काहीतरी टिपताहेत.

ड्यूटीवर नसलेला सुरक्षारक्षक कानाला फोन चिकटवून वाकड्या मानेने भाजी नीट करीत बसलाय. ड्यूटीवर असलेला डोक्याला तेल लावून भांग पाडीत बसलाय.

पुन्हा रस्त्याला लागून असलेल्या बाजूने चालतांना लक्ष गेलं. पलीकडल्या बाजूला रस्त्याच्या कडेला एक पाटी हल्लीच उगवलीय. ‘Cash on credit card’. नोटाबंदीनंतरच्या काळात अशा पाट्यांचं पीक आलं होतं. आताही लोकांच्या हाती पैसे नाहीत. त्यामुळे पुन्हा त्यांनी डोकं वर काढलंय. एकीकडे ही पाटी आणि दुसरीकडे बाजूच्या डी मार्टमधून भरभरुन सामान खरेदी करुन कारमध्ये टाकून घेऊन जाणारे. तरी टाळेबंदीच्या सुरुवातीच्या काळात साडेसहा वाजल्यापासून डी मार्टला जाणाऱ्यांची रांग असे तशी नसते म्हणा आता. सगळंच मिळायला लागलंय. रस्त्यावर भाजीवाले, फीsssश, फीsssश लो फीsssश असा आवाज देत बाईकवरुन मासे विकणारे, शहाळेवाला सगळे जात असतात.

आता सगळं पूर्वीसारखं चालल्यासारखं वरकरणी तरी वाटतंय खरं, पण किती काळ वाटत राहील हे असं? पुन्हा लाट आली तर काय होईल? मग हे चक्र पुन्हा मागे जाईल का हे विचार भेडसावत असतात. असो.

चालणारीची रोजनिशी-२

चालायला खाली उतरले आणि जोरात शंखनाद ऐकू आला आणि माझ्या ध्यानी आलं की आज आपल्याला उशीर झालाय. टाळेबंदीच्या सुरुवातीच्या काळात लोक रात्रभर जागत दिवसाची रात्र आणि रात्रीचा दिवस करीत. पण आता मात्र हळूहळू का होईना पण गाडं पूर्वपदावर यायला लागलंय. सकाळी मी नेहमीच्या वेळी खाली उतरले की पहिल्या फेरीला सहाव्या मजल्यावरचा अनिल मेहता स्कूटरवर बसून कामावर जातांना दिसतो. दुसऱ्या फेरीच्या दरम्यान लांब वेणी घालणारी नेपाळी घरकामगार येते. हात स्वच्छ करता करता, नोंदवहीत नाव लिहिता लिहिता सुरक्षारक्षकांशी गप्पा मारते. मग ओघ सुरू होतो. फुटबॉलकोच असलेला मेनन आणि त्याची बहुधा बँकेत काम करणारी उत्तरेकडची बायको आपल्या मुलाला घेऊन दुचाकीवरुन निघतात. तिसऱ्या, चौथ्या फेरीच्या दरम्यान शेजारच्या बंगल्यातल्या पाटलीणबाईंनी पूजेच्या वेळी वाजवलेला शंख ऐकू येतो. त्यानंतर बाजूच्या विंगमधले काहीतरी मानसिक आजार असलेले वृद्ध गृहस्थ त्यांच्या सहायकाचा हात पकडून फिरायला निघतात.

हे सगळं डोक्यात चालू असतांनाच चिमण्यांचा एक थवा घाबरल्यासारखा चिवचिवाट करीत घाबऱ्या घाबऱ्या गतीने इथेतिथे उडत शेवटी अशोकाच्या जरा आडव्या झालेल्या फांदीवर बसला. कारखाली सुस्तावून लोळणारी मांजर लगेच सावध होऊन कारच्या आडोशाला दबा धरुन बसली. तितक्यात ओवी तिथे आल्यावर तिच्याशी खेळतांनाही मांजर चिमण्यांवर एक डोळा ठेवून होतीच. पण त्या काही तिच्या हाती लागल्या नाहीत.

या पक्ष्यांचं आणि प्राण्यांचंही एक वेळापत्रक असावं बहुधा. या दरम्यान दुसरी दांडगी मांजर बाजूच्या बंगल्याशी सामायिक असलेल्या भिंतीच्या कोपऱ्यात एका विशिष्ट जागी बसलेली असते. एक बुलबुलही असाच एका निष्पर्ण झाडाच्या खोडावर बसलेला असतो. दुसऱ्या फेरीच्या दरम्यान पूर्ण काळेभोर पंख असलेलं पांढरं कबूतर बाजूच्या इमारतीच्या पहिल्या मजल्यावर एका विशिष्ट खिडकीत येऊन बसतं. टाळेबंदीच्या काळात त्यांचं हे नैसर्गिक वेळापत्रक बदललं होतं का याचा अभ्यास करायला हवा कुणीतरी.

चालणारीची रोजनिशी

उद्वाहनातून बाहेर पडल्यावर खाली सुरक्षारक्षकाजवळ उभारलेल्या जंतूनाशकाने हात साफ करून चालायला सुरुवात केली. एक सुरक्षारक्षक झाडांना पाणी घालत होता. दुसरा सफाई कामगारासोबत शिळोप्याच्या गप्पा हाणत येणाऱ्याजाणाऱ्यांना हात साफ करायला, वहीमध्ये नोंद करायला सांगत होता, त्यांचं तापमान मोजत होता. पाणी फारच वाया चाललंय असं मनात आलं. हात हलवत चालत राहिले. बाग जवळ आली. एक साळुंकी बागेतल्या गवतात काहीतरी शोधून खात होती. तिच्या मागे नुकतीच शिकार करायला शिकलेली मांजर तिच्यावर डोळा ठेवून दबा धरून बसली होती. तेवढ्यात पिंपळाचं एक पान पक्ष्याच्या सफाईने गिरक्या घेत खाली पडलं म्हणून मांजरीने वळून पहायला आणि साळुंकी उडून जायला एक गाठ पडली.

या कोपऱ्यावर जरा भीतीच वाटते. नकळत मुलगी आणि नवरा जवळपास आहेत का पाहिलं. परवा इथेच दुसरी जरा दांडगी मांजर तीरासारखी धावत जातांना दिसली. पाठोपाठ सुरक्षारक्षकही धावत आले. मागून चालत आलेली लेक म्हणाली, “नाग होता तिथे. त्याच्यामागे लागली होती.” मला काही दिसला नाही. पण तेव्हाची भीती काही मनातून गेली नाही. दर फेरीला तिथे पोचल्यावर ती भीती वाटतेच. ती भीती मनात तशीच दडपून चालत रहाते.

फेरी पूर्ण होता होता इयनची आई दिसली. थोड्या गप्पा झाल्या. इयन कसा आहे विचारल्यावर म्हणाली, “आत्ताशी आलाय घरी. गेले सहा महिने माझ्या आईवडीलांकडे होता. आम्ही घरून काम करतो ना. त्याला कोण सांभाळणार? म्हणून तिथे ठेवलं. आता एक मुलगी मिळालीय सांभाळायला. तिची चाचणी करुन घेतलीय. आता ती चोवीस तास आमच्याबरोबर रहातेय म्हणून बरंय. पळते आता, रडत असेल तो. अजून तिची सवय नाही झालीय ना त्याला.” टाळेबंदीपूर्वी बागेत इयनसोबत घालवलेले दिवस आठवले. इयनची आजी अंधेरीहून सकाळी सुनेकडे यायची. सून संध्याकाळी घरी यायच्या आधी नातवाला घेऊन बागेत यायची. मग इयन म्हणजे आम्हा सर्वांचं खेळणंच असायचं. त्याचं ‘क्रोss’ ‘मूssन’ असं हात दाखवून ओरडणं चाले. सीसॉच्या दांडीवर बसलेल्या दयाळ पक्ष्यालाही तो क्रो म्हणायचा ते आठवून आत्ताही हसू आलं.

चौथी फेरी घालतांना कुंपणापलीकडल्या रस्त्यावरुन जाणाऱ्या जोडप्यातल्या बाईने “हौ आर यू?” अशी साद घातली. मास्कमुळे कळलंच नाही आधी कोण ते. मग ध्यानात आलं की ती आमच्या जेष्ठ नागरिकांच्या बाकाजवळ आमच्याशी गप्पा मारायला थांबणारी जेनी होती. तिने बहुधा माझ्या उंचीमुळे ओळखलं असावं.

फेऱ्या घालता घालता सहज वर लटकणाऱ्या तारेकडे लक्ष गेलं. तर ओळीने लांब शेपटीचे पोपट बसले होते. त्यांचा शेपटीकडचा भाग पिवळा होता. शिक्षक वर्गात यायच्या आधी शाळेच्या बाकावर उनाडक्या करीत बसलेल्या मुलांसारखे उनाडक्या करीत होते बराच वेळ.

तरी अजून शेजारच्या रो हाऊसमधल्या लोकांनी छपरावर पक्ष्यांना शेव खायला घातली नव्हती. नाहीतर कावळे, साळुंख्या, चिमण्या सगळेच शेव खायला गोळा होतात कलकलाट करीत.

चला आता शेवटची फेरी झाली की संपला जिवंत जगाशी संबंध.

धबधबा

आमची ही मैत्रीण एके काळी प्रचंड वाचणारी, वाचून वाचून जाड बुडाचा चष्मा डोळ्यांवर चढलेला. गावी हौसेने बांधलेल्या घरातल्या गच्चीवर एक ग्रंथालय करण्याचं स्वप्न पहाणारी. पण त्या दिवशी तिला विचारलं “काय वाचतेहेस सध्या?” तर तिचं उत्तर ऐकून दचकलेच एकदम. “काही नाही गं, वॉट्स अॅपवर येतं तेच वाचते. खूप असतं तिथे काही काही.”

तेही खरंच आहे म्हणा. तिथे काय नसतं? कविता असतात, दुसऱ्यांच्या कविता ऐकवणारे असतात, पुस्तकांचे दुवे दिलेले असतात. अख्खं पुस्तक वाचायचा किंवा अख्खा लेख वाचायचा कंटाळा असलेल्यांसाठी काही लोक दुसऱ्यांच्या लेखातले, पुस्तकातले ‘निवडक’ भाग, वाक्यं किंवा वाक्यांश टाकत असतात, (तेवढ्यावरून तो लेख, ते पुस्तक वाचल्याचा दावा आपल्यालाही करता येतो.) ‘जिवंत’ नाटकं असतात, बसल्या जागी जगभर फिरून यायची सोय असते (प्रवासवर्णन कशाला वाचायचं उगाच), वेगवेगळ्या विचारवंतांच्या नावावर खपवलेले ‘सुविचार’ असतात (त्यामुळे वैचारिक वगैरे काही वाचायची गरज उरत नाही.), संगीताच्या मैफिली असतात. नृत्याचे वेगवेगळे प्रकार असतात. एक मिनिटात करता येणाऱ्या कलाकृती, पाच मिनिटात उरकता येणाऱ्या पाककृती सगळंच असतं. आमच्या लहानपणी फूटपाथवर “कोई भी चीज उठाओ, बे बे आना” असं ओरडणाऱ्या विक्रेत्याकडे असत, तशा सगळ्या जगातल्या यच्चयावत गोष्टी असतात. काही लोकांकडे तर अशा सगळ्या गोष्टींचा धबधबाच सुरु असतो. एकामागोमाग एक कोसळत असतात. कधी कधी त्यात एखादी ‘मोलाची आणि मह्त्त्वाची’ गोष्ट हरवून जाते.

एरव्ही आपण खरंखुरं पुस्तक वाचतो, गाणं ऐकतो, नृत्याच्या आस्वाद घेतो, नाटक पहातो तेव्हा वाचणाऱ्या, ऐकणाऱ्या किंवा पहाणाऱ्या रसिकाच्या मनात ती कलाकृती पुन्हा नव्याने घडत जाते, तिच्या अर्थाची वर्तुळं विस्तारत जातात. इथल्या धबधब्यात नहाणाऱ्यांना फक्त पाणी अंगावरुन जाऊ द्यायचं असतं. एकतर त्यांच्यापाशी फार वेळ नसतो (बरंच काही वाचायचं, पहायचं असतं ना ) शिवाय काही पोस्टी उघडल्या की नको बाई किंवा नको बुवा, काही फार इंटरेस्टिंग नाही वाटतं असं म्हणून पुढे सरकता येण्याची सोय असते. त्यामुळे धबधब्यात उड्या मारीत बसायचं न बाहेर पडायचं. पण गंमत म्हणजे एखादी कलाकृती फॉरवर्डतांना मात्र तिची मालकी त्यांनी स्वतःकडे घेऊन टाकलेली असते. म्हणजे ते नाव मूळ कलाकाराचं देतातही कित्येकदा. पण वाहव्वा मात्र त्यांना स्वतःला अपेक्षित असते. ते पुन्हा पुन्हा कोण अंगठे देतंय, कोण बदाम पाठवतंय, कोण वा म्हणतंय, कोण तू फारच थोर आहेस हे कुठून सापडतं तुला असं म्हणतंय, इतकंच नाही तर कोण तू काय थोर लिहिलंयस/केलंयस असं म्हणतंय ते तपासून पहातात. कोण दुर्लक्ष करतंय हे ध्यानात ठेवतात. अशी दाद न देणाऱ्यांचा त्यांना मनापासून राग येतो. त्यांचा अहंकार त्यामुळे दुखावला जातो. तरीही अर्थात ते हार मानत नाहीत. पुन्हा वेगळं काहीतरी फॉरवर्डतात. या वेळी दाद मिळेलच अशी त्यांना खात्री असते. काही लोकांकडून मिळतेही, काही लोकांकडून मिळत नाही. मग ते कायम आपल्या संपर्कातल्या सर्वांना आवडेल अशा पोस्टच्या शोधात रहातात. त्यांच्या आयुष्यातला सगळा वेळ यातच खर्ची पडतोय हे त्यांच्या ध्यानातही येत नाही. मुख्य म्हणजे स्वतः काही नवं वाचण्याची पहाण्याची ऊर्मि नष्ट होतेय हेही त्यांना उमगत नाही.

यांच्या व्यतिरिक्त खरा धोकेबाज गट आहे तो म्हणजे गुगलवरुन माहिती मिळवून ती एकत्र करुन लेख लिहिणारे किंवा खरं तर एखादा व्हिडियो बनवून ती माहिती आपणच शोधून काढलीय अशा प्रकारे पसरविणारे. ती वाचणारेही त्यांच्या ‘ज्ञानाचा साठा’ पाहून विस्मयचकीत आणि आदरभावाने सदगदीत होतात. अशा आपण खरोखरीच ‘ज्ञानी’ आहोत असा समज असणाऱ्यांना तर काही अभ्यास करायची गरजच भासत नसते. शिवाय वर सांगितलेल्या गटातले लोक त्यांचं फॉर्वर्डतात तेव्हा त्यांनी या पोस्टची मालकी स्वतःकडे घेऊन टाकल्याने त्यांचीही तीच भावना असते.

दुसरा गट आहे काही तथाकथित विचारवंतांचा, लेखकांचा (खरं तर लिहिणारे सगळेच लेखक, पण हे आभाळातून पडलेले). यांना कधी कधी काही सुचतच नाही. मग ते एक गट तयार करतात. एखाद्या विषयाचं सूतोवाच करतात. काही विचारशक्ती शिल्लक उरलेले लोक हिरीरीने आपली मतं मांडतात, मग यांच्या ‘विचारांना दिशा’ मिळते. मग ते ‘स्वयंस्फूर्ती’ने आणि ‘आत्मनिर्भर’ होऊन एक लेख लिहून टाकतात.

असे लाखो विचारवंत या विद्यापीठीत आज घडीला घडत आहेत. त्यामुळे पुस्तकांची गरज उरलेली नाही अगदीच. प्रकाशकांनी याची कृपया नोंद घ्यावी.

नोकरीपेशा विद्यार्थी

सत्तरच्या दशकात आमच्यासारखे बरेच लोक नोकरी करून शिकत असत. लालबाग परळसारख्या कामगार वस्तीत घरची ओढगस्तीची परिस्थिती असेच. शिवाय घरात मुलंही जास्त असत. त्यामुळे शिकायची इच्छा असणाऱ्या मुलांना कमाई करून शिकण्यापलिकडे दुसरा पर्याय नसे. मुलं सहसा ‘पेपरची/दूधाची लाईन टाकणं’ म्हणजे घरोघरी वर्तमानपत्र, दूध पोहोचतं करणं, किंवा सरकारी दूध विक्री केंद्रावर काम करणं ( हे काम मुलीही करीत असत, माझी एक वर्गमैत्रीण वासंती कदम ही आमच्या घराजवळच्या दूध विक्री केंद्रावर काम करीत असे) अशी कामं करीत आणि रात्रशाळेत शिकत. मुली हातात कला असेल तर कागदी किंवा कापडी फुलं, बाहुल्या करणं, वाळवलेल्या पिंपळाच्या पानावर चित्र रंगवणं किंवा भिंतीवर टांगण्यासाठी केल्या जाणाऱ्या लाकडाच्या कटआऊटवर चित्रं रंगवणं (हे बहुधा एअर इंडियाचा महाराजा किंवा बाहुली किंवा स्त्रीच्या आकारात असत, नंतर त्यांची जागा मिकी, डोनाल्ड वगैरेंनी घेतली), शिवणकाम, भरतकाम करणं अशी कामं करून घरखर्चाला हातभार लावत. शालेय शिक्षण संपलं की खरा प्रश्न आ वासून समोर उभा ठाके. महाविद्यालयाचा खर्च परवडत नसे. आर्थिक दृष्ट्या मागासलेले म्हणून फीमध्ये सूट मिळाली तरी कपडे, वह्यापुस्तकं इ. खर्च असतच. सुदैवाने त्या काळी तुम्ही किमान मॅट्रीक पास असाल तर तुम्हाला छोट्या नोकऱ्या मिळणं अवघड जात नसे. त्यातून टंकलेखन, लघुलिपी वगैरेंच्या सरकारी परीक्षा दिल्या असतील तर मग नक्कीच अशा नोकऱ्या मिळत. त्या काळी अशा लोकांसाठी काही ठराविक महाविद्यालयांत का होईना पण एक चांगली सोय होती. ती म्हणजे सकाळचे किंवा संध्याकाळचे वर्ग. त्यामुळे दिवसा नोकरी करून शिकता येई. त्याकाळी समाजवादी विचारसरणीचा पगडा राज्यकर्त्यांवर असल्याने दुर्बल घटकांचा विचार अग्रभागी असे. आदर्शवाद शिल्लक होता. त्यामुळे कामगारवस्तीत, बैठ्या चाळीत रहाणाऱ्या खालच्या स्तरातल्या विद्यार्थ्यांसाठी या सोयी असत. उदाहरणार्थ कीर्ती महाविद्यालयात जवळच्या पोलीस कर्मचाऱ्यांच्या वसाहतीतील मुलं येत. महर्षि दयानंदमध्ये गिरणगांवातली. मी ज्या दोन महाविद्यालयात शिकले त्या दक्षिण मुंबईतल्या जयहिंद आणि एल्फिन्स्टन या दोन्ही महाविद्यालयात सकाळचे वर्ग घेतले जात. या महाविद्यालयांमध्ये दिवसाच्या वर्गांना दक्षिण मुंबईत रहाणारी उच्चभ्रू मुलं येत असली तरी काही अपवाद वगळता सकाळच्या वर्गांना गिरगावातल्या, सँडहर्स्ट रोड, मस्जिद बंदर इथल्या  चाळींमधली मुलं येत. अपुऱ्या उत्पन्नात, अपुऱ्या जागेत आयुष्य कंठणाऱ्या कुटुंबांतून ती येत असत. या सगळ्यातून कुटुंबाला, स्वतःला बाहेर काढण्यासाठी चांगलं शिक्षण घेतलं, तर चांगल्या पगाराची, चांगल्या हुद्द्यावर नोकरी मिळेल हे ध्येय त्यांच्या नजरेसमोर असे. एरव्ही दिवसा पूर्ण वेळाचे वर्ग असत. एल्फिन्स्टनमध्ये वामन चव्हाण, सुरेश चव्हाण, सरला गोडबोले, मेघा पाटील, अरूण गायकवाड, पांडुरंग वैद्य, सिद्धेश्वर पाध्ये, शांताराम बर्डे हे माझे सगळेच  वर्गमित्र कुठे ना कुठे नोकरी करीत होते. अरूण रॉयल इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्समध्ये, सरला सैन्यदलाच्या लेखा कार्यालयात, वामन, सुरेश बँकेत, तर मी पाणी शुद्ध करणाऱ्या क्लोरीवॅट नावाच्या उत्पादनाच्या विक्रीसाठी दारोदार फिरणाऱ्या मुली तयार करण्याचं, स्वतः महिलामंडळं आणि इतर संस्थांमध्ये जाऊन त्यांच्या वार्षिक कार्यक्रमात डेमो देऊन विक्रीचं काम करीत असे. दिवसा शिकणाऱ्या मित्रांमध्ये नाटककार राजीव नाईक, कलिका पटणी, नंदकुमार सांगलीकर होते. कधी कधी आमच्या बाई विजया राजाध्यक्ष आमची एकत्र व्याख्यानं सकाळी घेत असत तेव्हाच या विद्यार्थ्यांशी आमचा संबंध येई. एरव्ही आमचं अस्तित्व महाविद्यालयात जाणवणं, आमच्याविषयी दिवसा शिकणाऱ्या मुलांना माहीत असणंही कठीणच  असे.

सकाळचे वर्ग पहाटे सहा वाजल्यापासून सुरू होत. त्यामुळे घरातून पाचच्या सुमारास निघावं लागे. त्याकाळी मुंबईतल्या लोकलच्या बायकांच्या वर्गात पहाटे फारशी गर्दी नसे. तरीही कुलाब्याला मासे आणायला जाणाऱ्या कोळणी, सकाळच्या पाळीत काम करणाऱ्या रूग्णसेविका, मुंबई टेलिफोन निगममध्ये सकाळच्या पाळीत काम करणाऱ्या स्त्रिया आणि आमच्यासारखे विद्यार्थी असत. पण बोरीबंदरला उतरल्यावर एल्फिन्स्टन महाविद्यालयाकडे जाणारा रस्ता निर्मनुष्य आणि धोकादायक असे. सहसा मी बसने जात असे. पत्रकार आणि लेखक अशोक जैन यांची बहीण कमल कित्येकदा माझ्यासोबत असे. पण कधी पैशांची तुटार असली की चालत जायची पाळी येई. आम्ही नोकरी करीत असलो तरी त्या काळी आमच्यासारख्यांना घरी पगार द्यावा लागे व त्यातून काही ठराविक रक्कम येण्याजाण्याच्या व इतर खर्चापोटी घरातील वडीलधारी व्यक्ती देत असे. त्या पैशात भागवावे लागे. मला त्याकाळी वडील पंचवीस रूपये देत असत. त्यातले लोकलचा प्रवास धरून येण्याजाण्याच्या खर्चासाठी दहाबारा रुपये खर्च  होत. सकाळीच घराबाहेर पडल्यामुळे न्याहरी केलेली नसे. मग साडेनऊच्या सुमारास व्याख्यानं संपली की जोरात भूक लागलेली असे. जवळपास सगळ्यांचीच स्थिती माझ्यासारखी असल्याने महाविद्यालयाच्या महागड्या कँटीन किंवा उडप्यापेक्षाही इराण्याकडचा कटींग चहा आणि बनमस्का दोघात मिळून घेणं स्वस्त पडत असे. अर्थात तो मागवायच्या आधी आम्ही आमच्या खिशाचं काय म्हणणं आहे ते ध्यानी घेत असू. माझी फिरती नोकरी असल्याने मी अर्धं काम उरकून घरी जाऊन जेवून पुन्हा बाहेर पडत असे. बाकीचे आपापल्या कामावर जात. घरी जायला संध्याकाळ उजाडत असे. त्यात तुम्ही लघुलिपिक म्हणून काम करीत असाल किंवा निदान परीक्षा दिलेली असेल तर सरकारी नोकरी मिळवण्यासाठी सराव करणं गरजेचं असे. त्यात घरी पोचल्यावर हाती आलेला मोजका वेळ निघून जाई.

माझा  नवरा हरिश्चंद्र थोरात हाही त्यावेळी बॉम्बे स्टेशनरी मार्ट या फोर्टातल्या प्रसिद्ध दुकानात नोकरी करून कीर्ती महाविद्यालयाच्या संध्याकाळच्या वर्गात शिकत असे. संध्याकाळच्या वर्गांना जाणाऱ्यांचीही परिस्थिती जवळपास अशीच असे. घरून खाऊन बाहेर पडत. कामावरून परस्पर महाविद्यालयात जातांना आमच्यासारखेच कुठेतरी थोडे खाऊन घेऊन पळत पळत जात. त्यातून काही महत्त्वाच्या कामानिमित्ताने कार्यालयात थांबावं लागलं की महाविद्यालयात वर्ग सुरू झाल्यावर गुपचूप खालच्या मानेनं वर्गात घुसावं लागे. मी एम.ए. करीत असतांना जनता साप्ताहिकात नोकरी करीत असे तेव्हा माझ्यावरही हा प्रसंग वरचेवर येई. कारण हे वर्ग संध्याकाळी घेतले जात. सुदैवाने ते वर्गही एल्फिन्स्टनमध्येच घेतले जात आणि तिथे वर्गाला एक मागचं दार होतं. तिथून घुसून मागच्या बाकावर बसणं सोयीचं होई. पण त्यामुळे शिकणं फारसं गंभीरपणे मनावर न घेणारे हे उनाड विद्यार्थी आहेत असा काही प्राध्यापकांचा समज होई. माझ्या आणि हरिश्चंद्र थोरातांच्या बाबतीत आमच्या बाई सरोजिनी वैद्य यांचा असा समज झाला होता. अर्थात आमच्या उत्तरपत्रिका पाहिल्यावर तो दूर झाला ती गोष्ट वेगळी.

एक गोष्ट आमच्या बाजूची असे ती म्हणजे अशा नोकरी करून शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांबद्दल आमच्या शिक्षकांना विशेष ममत्व असे आणि ते आम्हाला पुस्तकं पुरवित, विशेष वेळ देऊन मार्गदर्शन करीत. माझ्या महाविद्यालयातील प्राध्यापिका सरोजिनी शेंडे आणि विजया राजाध्यक्ष या कधीही आमच्यासाठी वेळ द्यायला तयार असत. तोच अनुभव थोरातांनाही रमेश तेंडुलकर, सुभाष सोमण या त्याच्या गुरूंकडून येत असे. हे गुरूजन प्रसंगी विद्यार्थ्यांची फीसुद्धा आपल्या खिशातून भरत असत. तसंच त्या काळी आम्ही एखाद्या विषयावर एखाद्या शिक्षकाचं प्रभुत्त्व असेल तर खुशाल दुसऱ्या महाविद्यालयातही जाऊन बसू शकत होतो. लावणीवरचे शांताबाईंचे किंवा नाटकांवरचं पुष्पाबाई भाव्यांचं व्याख्यान ऐकायला, तेंडुलकर सरांना मर्ढेकरांच्या कवितेवर बोलतांना ऐकायला असे कुणाकडून कळल्यावर आणि जमत असेल तर आम्ही इतरत्र जाऊन व्याख्याने ऐकत असू. एकदा तर सौंदर्यशास्त्र हा आमचा विषय नसतांनाही डॉ. रा.भा. पाटणकर सरांची परवानगी घेऊन आम्ही त्यांचं व्याख्यान ऐकलं होतं.

दुसरं म्हणजे त्या काळी बहुतांश महाविद्यालयांची ग्रंथालयं ही रात्री आठ वाजेपर्यंत उघडी असत आणि ग्रंथपालही मदत करीत. कीर्ती महाविद्यालयाच्या बर्वे सरांसारखे ग्रंथपाल तर वाचणाऱ्या अभ्यासू विद्यार्थ्यांना मदत करायला तत्पर असत.

असं असलं तरी नोकरीपेशा विद्यार्थ्यांना नोकरीच्या वेळा सांभाळून व्याख्यानांना हजर राहू शकण्याचीच मारामार असल्यामुळे या सगळ्याचा लाभ घेणं फारसं जमत नसे. बहुतांश विद्यार्थी त्यांच्या नोकरीत वेतनवाढ किंवा पदोन्नतीसाठी पदवी मिळवण्याचा खटाटोप करीत असले तरी निव्वळ शिक्षणाची आस असलेलेही काही कमी नव्हते. त्याकाळी शनिवारचा दिवस बहुधा अर्ध्या दिवसाच्या कामाचा असे आणि रविवारी सुट्टी असे. सुदैवाने आत्तासारखे कामाचे तास अनियमित नसत. तेव्हा शनिवारचा अर्धा दिवस आणि रविवारचा पूर्ण दिवस याचा उपयोग अभ्यासासाठी केला जाई.

आम्हा मराठीच्या विद्यार्थ्यांना दादर पूर्वेला असलेल्या मुंबई मराठी ग्रंथसंग्रहालयाचा मोठाच आधार असे. ते रविवारीही उघ़डं असे आणि रात्री आठ वाजेपर्यंत तिथल्या संदर्भ विभागात बसून वेगवेगळी पुस्तकं घेऊन अभ्यास करता येई. तिथला कर्मचारी वर्गही तत्पर असे. आपल्याला हव्या असलेल्या विषयावरची पुस्तकं आम्हाला माहीत नसली तरी तो विषय सांगितल्यावर तेच पुस्तकं सुचवीत किंवा किमानपक्षी पाच सहा पुस्तकं आणून देत. पाचारणे, जोशीबाई यांच्यासारख्या जेष्ठ ग्रंथपालांइतकेच ज्ञानदेव खोबरेकर, भगत हे आमचे तरूण मित्रही त्याबाबतीत माहीतगार होते. अर्थात त्यावेळी ग्रंथालयाची ती इमारत हे साठोत्तरी कवि, लेखकांचं एक मोठं केंद्र होतं. समकालीन प्रसिद्ध कवी, लेखकांची तिथे येजा असे. अनियकालिकांची चळवळ चालविणाऱ्या तुळशी परब, सतीश काळसेकर, मनोहर ओक, चंद्रकांत खोत यांच्यासह नामदेव ढसाळ, अरूण कांबळे, दया पवार, बाबूराव बागूल, अर्जुन डांगळे वगैरे मंडळी येत असत. रहस्यकथा लिहिणारे श्रीकांत सिनकर तिथे नेमके काय वाचायला येत ते माहीत नाही. पण तेही तिथे पडीक असत. संग्रहालयाच्या बाजूच्या पायरीवर कवी गुरूनाथ धुरी कायम मुक्कामी असत. त्यामुळे त्याला कवीचा कट्टा हे नाव मिळालं. प्रसिद्ध समीक्षक वसंत पाटणकर आणि त्यांचे मित्र नीळकंठ कदम, चंद्रकांत मर्गज, अशोक बागवे यांचा गटही तिथे असे. या कट्ट्यावर संध्याकाळी उशिरा शांताराम पंदेरे आणि त्यांच्या युक्रांदच्या कार्यकर्त्यांचा अड्डाही जमत असे. तिथल्या सभागृहातही साहित्याशी संबंधित विविध कार्यक्रम होत असत. तिथेच मराठी वाङ्मय कोश, इतिहास संशोधन मंडळ यांची कार्यालयं होती. या सगळ्या वातावरणाचा परिणाम आमच्यावर होत होता. त्यामुळे आम्हीही वेगवेगळ्या साहित्यिक, सामाजिक चळवळींकडे ओढले जात होतो. आमचेही गट असत. वामन चव्हाण, प्रकाश कार्लेकर, शशिकला कार्लेकर, तुकाराम जाधव, विजय नाईक, विजय पाटील, अरविंद रे अशा काहीजणांचा आमचाही गट होता आणि मध्येच अभ्यासाची पुस्तकं टेबलावर तशीच टाकून खाली चहावाल्याकडे तावातावाने चर्चा करण्यात आमचा वेळ जात असे हे खरं असलं तरी अभ्यासही होत असे. त्या काळात एक गोष्ट करता आली ती म्हणजे एक एक कवी (त्यात समकालीनांसोबत संत, पंत आणि तंतही आले), लेखक निवडून त्याच्या समग्र साहित्याचे वाचन, त्यावर आलेली समीक्षा किंवा इतर लेखन हे वाचता आलं. अर्थात हे ग्रंथसंग्रहालयामुळेच शक्य होऊ शकलं. पण सगळ्या विषयाचे विद्यार्थी आमच्याइतके भाग्यवान नसत.  फक्त पदवी मिळवायचा ज्यांचा उद्देश असे ते गाईड वाचून परीक्षा देण्याचा पर्याय स्वीकारत.

जरी आमचं अस्तित्व महाविद्यालयात जाणवत नसलं तरी आमच्या परीने आम्ही वेळात वेळ काढून विविध उपक्रमात सहभागी होत असू. मी जयहिंदमध्ये असतांना तर  आमच्या सकाळच्या सत्रात शिकणारे, बीपीटीमध्ये नोकरी करणारे वामन आडनावाचे मित्र आमच्या मराठी वाङ्मय मंडळाचे चिटणीस होते. मीही एल्फिन्स्टनच्या वाङ्मय मंडळाच्या विविध उपक्रमात असे. महाविद्यालयातर्फे मला मराठी आणि हिंदीतल्या वेगवेगळ्या स्वरचित काव्यवाचन स्पर्धा, वादविवाद स्पर्धांना पाठवलं जाई. माझ्या कामाच्या वेळा तशा लवचिक असल्याने ते जमतही असे.

असं असलं तरी दिवसा पूर्ण वेळ महाविद्यालयात शिकणाऱ्या, बाकीचं काही व्यवधान नसलेल्या विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यातली निर्भेळ मजा आम्हाला फारशी अनुभवायला मिळत नसे. संपूर्ण वेळ विद्यार्जनासाठी देऊ शकणे हा खरे तर प्रत्येक तरूणाचा हक्क असायला हवा. त्यासाठी शासन आणि समाजाने काही सोयी उपलब्ध करून देणं आवश्यक आहे. कारण शिक्षण हे काही फक्त अर्थार्जनाचा हेतू समोर ठेवून करायची गोष्ट नव्हे. शिक्षण तुम्हाला समाजाकडे, आयुष्याच्या विविध पैलूंकडं पहाण्याची एक अंतर्दृष्टी देते. ही अंतर्दृष्टी तरूणांना लाभणं  समाजाच्या विकासासाठी अत्यावश्यक आहे. आजही असे विद्यार्थी असतात. महाविद्यालयांच्या वेळा अशा विद्यार्थ्यांना अनुकूल नसल्या तरी काही विशिष्ट प्रकारच्या नोकऱ्यांच्या वेळा अशा असतात की पूर्ण वेळ महाविद्यालयात जाऊनही नोकरी जमू शकते. जसं की दुपारपर्यंत शिकण्यासाठी वेळ घालवून संध्याकाळी वकील, डॉक्टर किंवा सनदी लेखापाल अशा व्यावसायिकांकडे अर्धवेळ नोकरी करणं. मॉलमध्ये किंवा कॉल सेंटरमध्ये संध्याकाळी किंवा रात्रपाळीत काम करणं. पण आपली शिक्षणव्यवस्था अशा विद्यार्थांचा विचार करत नाही. त्यांना नोकरी करून नीट शिक्षण घेता यावं यासाठी सकाळची किंवा संध्याकाळची वेगळी सत्रं महाविद्यालयांमध्ये फारशा ठिकाणी उपलब्ध नाहीत.

दूरशिक्षणाची सोय त्यावेळेला नुकतीच सुरू झालेली असली तरी प्रत्यक्ष महाविद्यालयात असणं, आजूबाजूला इतर विद्यार्थी असणं, प्राध्यापक समक्ष पुढे असणं या जिवंत गोष्टी दूरशिक्षणात नसत. संध्याकाळचं किंवा सकाळचं महाविद्यालय आम्हाला चैतन्याने रसरसलेलं वाटे. त्याकाळी ही सोय नसती तर आमच्यापैकी अनेकांना शिकताच आलं नसतं. कदाचित दूरशिक्षणासारख्या व्यवस्थेमधून पदव्या मिळवता आल्या असत्या. नाही असं नाही. पण मग शिकणं ही गोष्ट एवढी अर्थपूर्ण, आनंददायक आणि सर्जनशील झाली नसती. सकाळ संध्याकाळच्या या सत्रांचे माझ्यासारख्या लोकांवर खूप मोठे ऋण आहे.

या निम्न किंवा निम्नमध्यम वर्गातल्या नोकरीपेशा विद्यार्थ्यांहून वेगळे असे नोकरीपेशा विद्यार्थीही आहेत. यांना चांगला लठ्ठ पगार, सोयीसवलती असतात. पण आजकाल अशा नोकऱ्या टिकवायच्या आणि त्यातही वरच्या शिडीवर जायचं तर त्या त्या पेशाला अनुकूल अशी अधिक शैक्षणिक पात्रता मिळवत रहावी लागते. बँका, माहिती तंत्रज्ञान कंपन्या इ. ठिकाणी काम करणारे अधिकारीही आजकाल व्यवस्थापनाची पदवी घेऊ लागले आहेत. प्रसंगी नोकरी सोडून ते ही पदवी घेतात. अर्थात पदवी मिळाल्यावर  अधिक चांगल्या पगाराची नोकरी त्यांच्याकडे चालत येते. याशिवाय बँकांमधल्या कामाशी संबंधित वित्त व्यवस्थापन, जोखीम व्यवस्थापन असे अभ्यासक्रमही केले जातात. काही कंपन्या आपल्या कर्मचाऱ्यांना परदेशी पाठवतात. जर्मनी, चीन, जपान इ.ठिकाणी काही वर्षांसाठी जावं लागलं तर तिथली भाषाही शिकून घ्यावी लागते. अशा भाषांचेही अभ्यासक्रम असतात. हे विविध अभ्यासक्रम शिकवणाऱ्या खाजगी संस्थांसाठी हा एक मोठा व्यवसाय असतो आणि इतर कुठल्याही व्यावसायिकांप्रमाणे  या खाजगी संस्था आपल्या गिऱ्हाईकांचा खास विचार करतात, त्यांच्या सोयीनुसार अभ्यासक्रमाच्या वेळा ठेवल्या जातात किंवा महाजालावर त्यांची सामग्री उपलब्ध करून दिली जाते. हे थोडे महाग असले तरी ज्या वर्गासाठी ते असतात त्यांना ते परवडू शकतात. असं असलं तरी अशा नोकऱ्या करणाऱ्यांच्या कामाच्या वेळांना मर्यादा नसते, ताणही बराच असतो. हे सगळं सांभाळून अभ्यासक्रम पुरा करणं हे जिकीरीचंही होतं, शारिरीक, मानसिक आरोग्यावर ताण पडतो हेही तितकंच खरं.

या सगळ्यांव्यतिरिक्तही अशा विद्यार्थ्यांचा एक वेगळा वर्ग आहे. बरेचदा आपल्या मनात असूनही कौटुंबिक जबाबदाऱ्या किंवा आईवडीलांच्या अपेक्षा यामुळे आपल्या आवडीचं शिक्षण घेता येत नाही. मग तडजोड करावी लागते. परंतु आयुष्यात स्थैर्य आल्यावर किंवा थोडा वेळ मिळाल्यावर काही लोक आपली नोकरी, व्यवसाय सांभाळून आपल्या आवडीचा विषय शिकतात किंवा छंद जोपासतात जसं की गायन, नृत्य, छायाचित्रण. हे करणाऱ्या लोकांना आपलं स्वप्न पूर्ण करायचं असल्याने वेळ, वय वगैरे गोष्टींचं बंधन वाटत नाही. आमच्या ओळखीचे एक मूत्ररोगविशेषज्ञ दिवंगत डॉ. टिळक यांनी वयाच्या पन्नाशीनंतर मराठी साहित्याचा अभ्यास करायला घेतला. त्यांच्या व्यवसायात त्यांचं मोठं नाव होतं, त्यांच्याकडे बरेच रूग्ण उपचार घेत असत, त्यामुळे त्यांना काम आटोपून अभ्यास करायला वेळ होत असे. कुणीतरी सुचवल्याने त्यांनी माझ्या नवऱ्याचं मार्गदर्शन घेतलं. मराठी साहित्यात नुसती पदवी घेऊनच ते थांबले नाहीत तर विद्यावाचस्पती ही पदवी म्हणजे डॉक्टरेटही त्यांनी मिळवली. असेही बरेच लोक असतात.

हे सगळं असलं तरी समाजाचा खालचा स्तर अजूनही शिक्षणापासून वंचित आहे. कारण पोटाची भ्रांत त्यांना धड शिकू देत नाही. आमच्याप्रमाणेच अजूनही कित्येक मुलंमुली लहानपणीच पोटापाण्याच्या उद्योगाला लागतात. त्यामुळे शिक्षण घेणं त्यांना शक्य होत नाही. कारण आज शिक्षणाचं बाजारीकरण झालेलं आहे. शिक्षणसंस्था शिक्षणसम्राटांच्या हाती आहेत. रात्रशाळा, सकाळची किंवा संध्याकाळची महाविद्यालयं बंद पडत चालाली आहेत. महापालिकेच्या शाळा बंद पडत चालल्या आहेत. कारण इंग्रजीत शिक्षण हेच खरं शिक्षण असा समज दृढ करून देण्यात आल्याने झोपडपट्टीत राहून अपार कष्ट करणाऱ्या आईबापांनाही मुलांना इंग्रजी माध्यमाच्या शाळांमध्ये मुलांनी शिकावं असं वाटतं आणि ते परवडेनासं झालं की ही मुलं शाळेत जाऊ शकत नाहीत. त्यांची अवस्था त्रिशंकूसारखी होते.  शालेय आणि महाविद्यालयीन पातळीवर निम्न वर्गातल्या विद्यार्थ्यांची जी गळती होते आहे ती त्याच वेळी रोखली जायची असेल तर कर्मवीर भाऊराव पाटील यांनी जिचा पाया घातला ती कमवा आणि शिका  योजना महाविद्यालयीनच नव्हे तर शालेय पातळीवरही अंमलात आणली गेली पाहिजे. म्हणजे आईवडीलांना पैशाअभावी मुलांचं शिक्षण थांबवावं लागणार नाही. नोकरीपेशा विद्यार्थ्यांचा एक नवा, आशादायी वर्ग तयार होईल.

एका झाडाचा मृत्यू

काल रात्रीच्या सोसाट्याच्या वाऱ्यापावसात समोरच्या सोसायटीतलं गुलमोहराचं झाड उन्मळून पडलं. पडतांना अर्थातच इमारतीबाहेर पार्क केलेल्या काही गाड्यांपैकी एका गाडीचा चुराडा झाला. माझी मुलगी सांगत होती, गाडीचा मालक बघून गेला, त्याने विमा कंपनीला, पोलीसांना कळवलं. पण वरकरणी तरी त्याला फार वाईट वाटल्याचं दिसलं नाही. मी तिला म्हटलं एक तर विमा काढलेला असल्याने आर्थिक नुकसान होत नाही, शिवाय प्रत्येकाची भावनिक गुंतवणूक असतेच असं नाही ना किंवा त्या माणसाला बऱ्याच पुरुषांप्रमाणे भावना दाखवायला आवडत नसेल. माझा मुलगा हॉटेलमध्ये काही दिवस राहिला तर त्या खोलीतही गुंतून जातो, प्रेमाने तिला सोडतांना निरोप देतो, तसं सर्वांचंच असेल असं थोडंच आहे.

आता या झाडाचंच पहा ना, आम्ही इथे रहायला येऊन एकवीस वर्षं लोटली, त्याही आधीपासून ते इथे होतं. उन्हाळ्याच्या दिवसात फुलायला लागलं की त्याच्या फुलांनी वातावरण रंगीत होऊन जाई. एरवीही मंद उन्हात त्याच्या नाजूक पानांच्या सावल्यांची नक्षी सुंदर दिसे. एखाद्या उन्हाळ्यात फुलांचा रंग फार गडद झाला की आम्ही म्हणत असू यंदा पाऊस फार पडणार वाटतं. गुलमोहर भारतात येऊन दोनशेहून अधिक वर्ष झाली तरी इथल्या पक्ष्यांना अजून या झाडाची फार सवय नसावी. कारण मी कधी फारसे पक्षी या झाडावर पाहिले नाहीत किंवा घरटीही. कीटक मात्र बरेच पाहिलेत. या झाडामुळे सोसायटीच्या आवाराला शोभा यायची. त्याच्या बाजूलाच असलेल्या आंब्याच्या झाडाच्या फांद्या आणि गुलमोहराच्या फांद्या एकमेकात गुंतून गेल्या होत्या. मध्यंतरी काही वात्रट मुलांना कैऱ्या चोरायच्या होत्या तेव्हा त्यांनी गुलमोहरावरून हळूच आंब्याच्या झाडावर जाऊ कैऱ्या पाडल्या होत्या. आताही झाड पडलं खरं पण आंब्याच्या झाडात गुंतलेल्या काही फांद्या तशाच अडकून राहिल्यात. गुलमोहराविना ओक्याबोक्या दिसणाऱ्या आवारात आता त्याची तेवढीच खूण उरलीय. उद्यापरवा महानगरपालिकेची माणसं येऊन तोडून ठेवलेल्या फांद्यांची विल्हेवाट लावतील. कचऱ्याची गाडी उरलासुरला पाचोळा, भुसा घेऊन जाईल. मग पक्ष्यांच्या आणि माणसांच्या मनातही फक्त त्या झाडाच्या आठवणी उरतील.

औंधचं कलासंग्रहालय

सांगली जिल्ह्यातल्या तडसर या उदय रोटेंच्या गावी दोन दिवस रहातांना आजूबाजूची बघण्याजोगी ठिकाणं पहायला डॉ. कैलास जोशींच्या गाडीने निघालो. गाडीचे मालकचालक, स्वतः उदय, डॉ. गजानन अपिने, चंदर आणि मी. इतक्या थोर समीक्षकांमध्ये माझ्यासारखी एकटी अज्ञ कवी सापडल्यावर काय होईल याची कल्पना केलेली बरी. गहन, गंभीर चर्चा चालत असतांना मी फक्त श्रवणभक्ती करत होते. अर्थात सगळीच चर्चा काही गंभीर नव्हती. बरेच किस्सेही सांगितले जात होते. उदयने गंमतीने आमच्या गावाला ‘सकाळी तडसर आणि दुपारनंतर येडसर’ असं म्हटलं जातं असं सांगितलं. मला वाटलं की हे पिण्याबिण्याशी संबंधित असेल. पण अगदीच तसं नव्हतं. वैराच्या, सूडाच्या भावनेने केल्या जाणाऱ्या हत्यांचा संदर्भ होता. खरं तर आमचे साताऱ्यातले सर्व प्रेमळ मित्र आणि उदयच्या गांवचे आतिथ्यशील लोक पहाता ते खरं वाटेना. पण सुप्रसिद्ध बापू वाटेगावकर याच पट्टयातले. त्यांची मुलाखत मी पाहिली आहे. अन्यायाविरोधात का होईना त्यांच्याकडून खून झाले त्यामुळे थोडंफार तथ्य या संदर्भात आजघडीला असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. असो, तर सर्वात प्रथम आम्ही मोहरा वळवला तो औंध संस्थानाच्या दिशेने. यमाई मंदिर पाहून मग कलासंग्रहालय पहायला निघालो.

औंधचे संस्थानिक भवानराव उर्फ बाळासाहेब पंतप्रतिनिधी यांच्याविषयीचे संदर्भ माडगूळकरबंधूंच्या लिखाणात बरेच आढळतात. राजाचं व्यायामाचं वेड, कलासक्ती, जनसामान्यात मिसळून जाणं इत्यादी. तर याच बाळासाहेबांनी बांधलेलं हे कला संग्रहालय. याचा आराखडाही त्यांनीच तयार केला आहे. आतली रचना साधी पण व्यवस्थित उजेड यावा आणि एका दालनातून दुसऱ्या दालनात जात जात सर्व संग्रहालय पाहून बाहेर पडता यावं अशा प्रकारची आहे. बाहेर मोठं आवार, त्यात लावलेली देशी झाडं, ठिकठिकाणी बसायला बाकं, बाग, मुख्य म्हणजे चांगलं स्वच्छतागृह आहे. फक्त ज्यात लोकांना घरून आणलेलं अन्न खाण्यासाठी व्यवस्था असलेला एक भाग असेल आणि खाद्यपदार्थ विकतही मिळतील अशा एका उपाहारगृहाची सोय असायला हवी होती. कारण संग्रहालय पहायला अख्खा दिवसही अपुरा पडतो आणि बाहेर बागेत बसून लोक घरून आणलेले पदार्थ खातांना दिसत होते. त्यामुळे कचराही होतो.

संग्रहालयाच्या प्रवेशद्वाराजवळ बाळासाहेबांचं कट्याळकरांनी काढलेलं मोठं तैलचित्र आहे. आत वेगवेगळ्या दालनात भारतीय आणि पाश्चात्य चित्रकारांनी काढलेली मूळ चित्रं आणि काहींच्या प्रतिकृती, शिल्पं, प्रसिद्ध शिल्पांच्या स्थानीय कलाकारांकडून करून घेतलेल्या प्रतिकृती आहेत. एक दालन वेगवेगळ्या शस्त्रास्त्रांचं आहे. एका दालनात राणीने – भवानरावांच्या तिसऱ्या पत्नी माईसाहेब यांनी भरतकामाने केलेली चित्रं आहेत. त्यात भरतकामाने सूर्योदयाच्या वेळच्या प्रकाशाच्या छटा एका चित्रात फार छान आल्या आहेत. भवानरावांचे पुत्र अप्पासाहेब हे भारताचे राजदूत म्हणून काम करीत असतांना त्यांना भेट मिळालेल्या आणि त्यांनी संग्रह केलेल्या वस्तूंचे एक दालन आहे. त्यातल्या इतर वस्तू तर बघण्याजोग्या आहेतच पण कळसूत्री बाहुल्या नक्की पहाव्यात. आणखी एक आवर्जून पहावी अशी चीज म्हणजे तिबेटी पोथ्या. त्या पोथ्यांची अक्षरलेखनकला तर पहाण्याजोगी आहेच पण त्यांची रंगसंगतीही सुंदर आहे.  कोट्याळकरांनी शिवतांडवनृत्याच्या केलेल्या चित्रमालेचं एक दालन आहे. वेगवेगळ्या तत्कालीन कलाकारांनी केलेली आत्मचित्रं आणि इतर कलावंतांची रेखाटलेली व्यक्तीचित्रं आहेत. त्यातलं आबालाल रहिमानांचं व्यक्तीचित्रं ( आठवत नाही पण बहुधा बाबूराव पेंटरांनी काढलेलं असावं) वेगळं आहे. एम्.व्ही. धुरंधर, पंडित सातवळेकर, माधवराव सातवळेकर, बाबूराव पेंटर इत्यादींची चित्रं पहायला मिळतात. राजा रवी वर्मा यांची ‘सैरंध्री’, ‘दमयंती’ आणि ‘मल्याळी तरूणी’ ही मूळ चित्रं पहायला मिळतात. तसंच वेगवेगळ्या चित्रकारांनी रेखाटलेली सैरंध्रीही बघता येते.  मोगल, राजस्थानी, पहाडी, बंगाली, पंजाबी अशा वेगवेगळ्या शैलींतील अभिजात भारतीय लघुचित्रांचा मोठा संग्रह आहे. त्यात रागमालिका, अष्टनायिका आहेत, ज्या मुंबईतल्या वस्तूसंग्रहालयातही पहायला मिळतात. पण आम्ही सर्वात अधिक रेंगाळलो ते पहाडी शैलीतल्या (बहुधा)  मोलाराम या चित्रकाराच्या किरातार्जुन युद्धाच्या मालिकेची चित्रं पहाण्यात. मोलाराम हा अठराव्या शतकातला चित्रकार एक कवी, इतिहासज्ञ, तत्वज्ञ आणि राजनीतिज्ञही होता. तो मूळचा काश्मीरचा आणि तो मोगल शैलीत चित्रं काढीत असे. पण तो नंतर गढवाल राज्यात आला. त्याने गढवाल शैलीला एक नवे वळण दिलं असं म्हणतात. या चित्रमालिकेत जवळपास शंभरच्या आसपास चित्रं या एकाच विषयावर आहेत आणि ती घटनाक्रमानुसार लावलेली आहेत. त्यामुळे ती पहातांना चलच्चित्र पहात असल्याचा भास होतो. तप करणाऱ्या अर्जुनाच्या हळूहळू वाढत जाणाऱ्या दाढीमिशा, आजूबाजूच्या जंगलात लहानमोठे प्राणी वावरताहेत, मोठे प्राणी लहान प्राण्यांची शिकार करताहेत, तपोभंग करण्यासाठी आलेल्या सुंदर अप्सरांचे विभ्रम आणि या साऱ्याने विचलीत न होता चालू असलेली अर्जुनाची तपश्चर्या. हे सगळं दाखवतांना एकाच सपाट पृष्ठभागावर ही सगळी छोटी, छोटी कथनं चित्रकाराने दाखवली आहेत. युद्धाच्या वेळी हळूहळू पुढेमागे होणारे लढाईचे पवित्रे घेणारा वेगवेगळ्या मुद्रेतला अर्जुनही एकाच पृष्ठभागावर दिसतो. एव्हढ्याशा अवकाशात हे सगळं दाखवतांना जे सूक्ष्म रेखाटन केलेलं आहे ते अप्रतिम आहे. रंगांचा वापरही फार सुंदर आहे आणि ते सुंदर रंग अजूनही तितकेच ताजे वाटतात हे विशेष. त्या चित्रांमध्ये काहीतरी लिहिलेलंही होतं. पण वाचण्याइतका वेळ नव्हता. बहुधा त्या मोलारामच्या चित्रविषयासंबंधी कविता असाव्यात. या एकाच दालनात फार काळ रेंगाळल्याने जवळपास अर्धं संग्रहालय पहायचं राहून गेलं. बघू पुन्हा कधीतरी.

दुष्ट

समोरच्या नारळाच्या एका झावळीवर एक बुलबलांची जोडी बसली होती. एक कावळा त्यांच्या बाजूला येऊन बसला. मग ती दोघं उडून जरा उंचावरच्या दुसऱ्या झावळीवर बसली. पुन्हा तो कावळा त्यांच्या शेजारी येऊन बसला. पुन्हा ती तिथून उडून जरा खालच्या झावळीवर जाऊन बसली. तर तो कावळा तिथेही त्यांच्या बाजूला येऊन बसला. मग ती दोघंही उडत उडत बाजूच्या आंब्याच्या डहाळीवर जाऊन सुखाने बसली…हे लिहिता लिहिता माझ्या मनात कावळ्याला मी लावलेलं दुष्ट हे विशेषण आपोआपच कसं कोण जाणे निघून गेलं…

मनातली भुतावळ

लहानपणी आम्ही चाळीत रहात असू तेव्हा रात्री घुंगरांचा आवाज आला की भीती वाटे. शेजारपाजारच्या लोकांकडून ऐकलेलं असे की मूळ मालक किंवा राखणदार घुंगराची काठी घेऊन फिरतो. रात्री कुणी नळावर आंघोळ करीत असेल तर त्याला चोप देतो. रात्रपाळीवरुन आलेला असाच एक कामगार नळावर आंघोळीला गेल्यावर अर्धांगवायूचा झटका येऊन कोसळलेला दुसऱ्या दिवशी आढळल्यावर तर या शंकांना बळ मिळत असे. आता ते आठवलं की हसू येतं.

पण अशा कित्येक दंतकथा लहानपणी ऐकलेल्या होत्या. लहानापासून थोरांपर्यंत सगळेच असं काही सांगत असत. आमच्या वर्गातला मॉनिटर बंड्या म्हापणकर शाळेशेजारी उभ्या असलेल्या पिंपळाच्या झाडाच्या खोडात खोचलेला चाकू दाखवून बढाया मारीत असे की अमावास्येच्या रात्री त्याने तो येऊन खोवून ठेवलाय भुताला घाबरवायला. एका मैत्रिणीला तर नादच होता. ती स्वतः भुतांच्या गोष्टी ऐकवी आणि इतरांनीही सांगाव्यात म्हणून हट्ट धरीत असे. माझ्या चुलतभावाचा मित्र थॉमस मला म्हणत असे, “तुला पटत नाही ना, तर मग ये बरं दोन नंबरच्या शाळेजवळ अमावास्येला रात्री बारा वाजता.” मला कुणी जाऊ दिलं नाही म्हणा, पण माझे वडील त्यांच्या तरुणपणी खरोखरीच भुतं असतात का हे बघायला रात्री स्मशानात जात. जातांना मामांना कळू नये म्हणून भावाच्या पायाला दोरी बांधून ठेवीत. ती दोरी हलवली की आमचे काका दार उघडून वडीलांना घरात घेत. पण इतकं करुनही त्यांना काही भुतं दिसली नाहीत. आता यावरही लोकांनी उपाय शोधलाय. काय तर म्हणे राक्षस गणाच्या लोकांनाच भूत दिसतं बाकीच्या लोकांना नाही. असं असेल आणि जग तीन गणांमध्ये विभागलं गेलं असेल तर किमानपक्षी एक तृतीयांश लोकांना भूतं खरोखरीच दिसायला  हवीत. ती खरोखरीच दिसतात की त्यांच्या मनात असतात? यावरून एक किस्सा आठवला.

आमची बँक सुरुवातीच्या काळात ज्या इमारतीत होती, ती इमारत नव्याने बांधलेली होती. त्याआधी तिथे पारशी लोकांची एक इमारत होती. ती आग लागून जळाली. त्यावेळी अर्थातच काही माणसं मृत्यूमुखी पडली. मग आम्ही तिथे असतांना बऱ्याच अफवा होत्या. उद्वाहनातून वाचवा वाचवा असा आवाज येतो. अमक्या मजल्यावर काहीतरी दिसतं, ऐकू येतं वगैरे वगैरे. लोक मीठमिरची लावून एकमेकांना आलेले अनुभव सांगत. तर एकदा असं झालं- बँकेचं सहामाही क्लोजिंगचं काम होतं. सगळा ताळेबंद जुळवून काम संपल्यावरच लोक घरी जात. उशीर झाला तर रात्री बँकेतच थांबत आणि सकाळी पहिल्या गाडीने घरी जात. असेच आमचे दोन सहकारी काम आटोपायला उशीर झाल्याने तिथेच थांबले. रात्री दरवाजा घट्ट लावून टेबलं एकमेकांना जोडून झोपी गेले. मध्यरात्री दरवाज्यावर थाप पडली. दोघेही घाबरले. आतूनच विचारलं कोणंय म्हणून. तर उत्तर आलं – हारवाला. मग तर यांची कढी पातळ झाली. कारण आधीच्या इमारतीत फुलपुडी, हार देणारा हारवाला मृत्यूमुखी पडला होता. दरवाजा अजिबात न उघडता, रामरक्षेचा जप करीत दोघेही पाय पोटाशी घेऊन झोपले. सकाळी पहिली गाडी पकडायला उठले. दरवाजा उघडला तर सुरक्षारक्षक म्हणे, “काय तुम्ही घोडे बेचके झोपला साहेब, अहो तो तारवाला तार घेऊन आला होता, पण तुम्ही दारच उघडीनात, तेव्हा मीच घेतली सही करुन. घ्या ही.” अशी गंमत.

नंतर आम्ही ज्या इमारतीत आमची मुंबई शाखा उघडली, तिथल्या गच्चीवरून उडी मारुन आमच्याच एका सहकारी मुलीने आत्महत्या केली होती. माझी अधिकारी म्हणून बढती झाल्यावर सुरुवातीला काम आटोक्यात येईपर्यंत मी उशिरा बसून काम संपवून निघत असे. कधी कधी दहा वाजत. तेव्हा आमचा एक अभियंता सहकारी सांगे, “मॅम देर राततक मत रुकिए, सफेद कपड़े में लेडी का भूत आता है यहाँ.” मला तर कधी बिचारी दिसली नाही (आता माझा राक्षस गण वगैरे आहे का हे विचारू नका, माझा पत्रिकेवर विश्वास नसल्याने पत्रिकाच नाही.) हे लेडीचं भूत सफेद कपड्यातच का असतं नेहमी हा एक प्रश्न मला पडायचा. श्रीकांत सिनकरांच्या कथांमध्येही दुचाकीवरून जाणाऱ्या नायकाला सफेद कपड्यातली तरुण मुलगी लिफ्ट मागते, मग ती स्मशानात अंतर्धान पावते असे उल्लेख वाचल्यावर मला प्रश्न पडे की इतक्या लंबूस्टांग सिनकरांना भूत घाबरलं कसं नाही. ते सोडा पण ते सफेद कपड्यातलंच का असतं हा खरंच एक गहन प्रश्न. मला तर वाटतं की रहस्यकथालेखक आणि चित्रपटांच्या क्षेत्रातल्या लोकांनी तयार केलं हे मिथक असावं. विशेषतः तरुण माणसं गेली की त्यांच्या इच्छा राहून गेल्या  असल्याने त्यांचं भूत झालं असावं अशा समजुतीतून या लोकांना आपणच निर्मिलेली ही भुतं दिसतात की काय कोण जाणे. मग त्यांना कपडे कोणते घालायचे तर सफेद बरे असावेत, रंगीत कपड्यातलं भूत खरं तर किती छान दिसेल, पण नाही,  आपल्याकडे विधवा बाईला पांढरे कपडे नेसायला भाग पाडतातच पण बिचारी भुतंही या लोकांच्या तावडीतून सुटत नाहीत. या आपणच निर्मिलेल्या भुतांच्या तावडीतून सुटायला फार धडपड करावी लागते. तंत्रमंत्र, देवऋषि, भगत काय न् काय. फारच गळ्यापर्यंत अडकला असाल तर मात्र मानसोपचार करावे लागतील. पण एरवी खरं तर आपला बुद्धिप्रामाण्यवाद कायम ठेवला तरच यातून सुटका करुन घेता येईल.

माझी शेजारीण ग्रीवा ही तशी शांत, नो नॉन्सेन्स प्रकारातली, फारसं न बोलणारी, पण बोलेल ते विचारपूर्वक अशी. पण तिचा नवरा बलिराज परदेशी गेल्यावर ती घरात एकटीच उरली. संबंध दिवस तर बँकेतली नोकरी करण्यात जाई. पण रात्री हा एकटेपणा घेरुन येई. एक दिवस ती मला म्हणाली, “Shubhangi, I hear voices.” मला कळेना तिला काय म्हणायचं ते. तर तिने स्पष्ट करुन सांगितलं की तिला रात्री कसले कसले आवाज ऐकू येत. मी तिला समजावलं की रात्री शांतता असते त्यामुळे साधे साधे आवाज जसं की वाऱ्याने कॅलेंडरचं पान फडफडणं, एखादी पाल सरपटत जाणं हेही जोरात ऐकू येतात आणि ते कसले ते  कळत नाही. मी तिला म्हटलं की तू आवाज ऐकलास की दिवा लावून पहा किंवा मला फोन कर मी लगेच येते. मग ती शांत झाली. ती बुद्धिप्रामाण्याला मानणारी असल्याने तिला माझं म्हणणं पटलं आणि मग तिला शांत झोप लागू लागली. त्याच दरम्यान तिच्याच फ्लॅटखाली भाड्याने घर घेऊन रहाणाऱ्या दोन मुलींनीही तक्रार केली की रात्री वाद्यांचे, घुंगराचे आवाज येतात. भुताटकी आहे वगैरे. शोध घेतल्यावर लक्षात आलं की खालच्या फ्लॅटमध्ये एक व्यक्ती एकटीच रहात होती. बरेचदा एकट्या रहाणाऱ्या व्यक्तींना टीव्ही, रेडियो यांच्या आवाजाचा आधार वाटतो, घरात कुणीतरी आहे असं वाटतं, तसं ती व्यक्ती टीव्ही, रेडियोवर शास्त्रीय संगीत ऐकणं, नृत्याचे कार्यक्रम पहाणं असं रात्री दोन अडीच वाजेपर्यंत करीत असे. त्यातून गायननर्तन करणारं भूत उभं राहिलं. त्या व्यक्तीला सांगितल्यावर तिने आवाज कमी करुन ऐकायला सुरुवात केल्यावर गायननर्तन करणारं भूत पळून गेलं ते गेलंच.