ते का निघून जातात?

आठवडाभरापूर्वी आमच्या शेजारच्या इमारतीतले एक गृहस्थ सकाळी सात वाजता किराणा खरेदीसाठी घरापासून मोजून चार मिनिटांवर असलेल्या डी मार्टला जायला बाहेर पडले, त्यानंतर ते घरीच परतले नाहीत. खूप शोधाशोध झाली, पोलीसांकडे तक्रार करुन झाली, सामाजिक माध्यमांवरुन निरोप धाडले गेले. काहीच झालं नाही. पण आज चक्क ते घरापासून पायी वीस मिनिटांवर असलेल्या चर्चच्या परिसरात सापडले. सगळ्यांना एकच उत्सुकता – ते का निघून गेले?

आजवर नात्यागोत्यात, ओळखीपाळखीत अशी बरीच माणसं घराबाहेर गेल्यावर नाहीशी झाली, त्यातली काही एकदोन दिवसात सापडली, काही महिन्यांनी सापडली, तर काही सापडलीच नाहीत. मनोरुग्ण असलेल्या माणसांची गोष्ट वेगळी. ती आपल्या मर्जीने जात नाहीत. पण चांगल्या खात्यापित्या घरात, प्रेमाची, काळजी घेणारी माणसं आजूबाजूला असतांना माणसं घर सोडून का जातात?

घरातल्यांवर रुसून जाणाऱ्यात पौगंडावस्थेतली मुलं बरीच असतात. आमच्या नात्यातला असाच एक मुलगा घरात सगळे कामं सांगतात म्हणून रुसून गेला. रोज कुणी तरी घरच्यांना सांगे त्याला कुर्ल्याला पाहिलं, त्याला कल्याणमध्ये पाहिलं. नंतर बाहेर राहून त्याला शेवटी आपला निभाव लागणार नाही असं वाटलं की काय कुणास ठाऊक, काही महिन्यांनी तो स्वतःच घरी परतला. पण सगळीच मुलं अशी सुदैवी नसतात. काही पाकिटमारी करणाऱ्या टोळ्यांच्या हाती, गुंडांच्या हाती सापडतात आणि परतीची वाट सापडत नाही.

पण चांगले संसार मांडून बसलेले लोकही असे रुसून जातात. गंमत म्हणजे त्यांनी आधी तशी धमकी दिलेली असते पण घरातले लोक ते फारसं मनावर घेत नाहीत. जाऊन जाऊन जाणार कुठे, कोण याला घेणार अशी थट्टा करतात. जेव्हा हे खरोखर घडतं तेव्हा मात्र ते हादरतात, पश्चात्तापाच्या आगीत होरपळतात.

आमचा एक मित्र एकदा असाच निघून गेला. सगळ्या मित्रांनी शक्य होती ती सर्व ठिकाणं पालथी घातली. बायकोने तर रात्रीबेरात्री रेल्वे स्थानकावर झोपलेल्यांची पांघरुणं काढून त्यांचे चेहरे पाहून खात्री करुन घेतली. शेवटी त्याने खात्यातून पैसे काढून घेतल्यावर तो सुरक्षित असावा असं वाटलं. काही दिवसांनी तो एका मित्राला भेटला आणि शेवटी घरी परतला. पण तोवर सर्वांचा जीव टांगणीला लागलेला.

म्हातारी माणसं जेव्हा विस्मरणाचे आजार होऊन नाहीशी होतात तेव्हा तर काळजाचा ठोका चुकतो. एका मैत्रिणीचे वडील असेच. खाली गेटपर्यंत जातो म्हणून गेले आणि चुकून बाहेर पडले, मग त्यांना घर सापडेना. सुदैवाने दोन दिवसांनी ते सापडले. पण बरेचदा पुरुषांच्या बाबतीत असं घडतं की निवृत्त झाल्यावर त्यांना घरच्यांशी जुळवून घेता येत नाही. पूर्वी जो मान मिळायचा तो आता मिळत नाही म्हणून त्यांचं मन उडून जातं आणि ते घर सोडून जातात. बरं म्हातारपणात मन इतकं मानी होतं कुटुंबियांच्या बाबतीत की काहीजण अशा टोकाच्या विचारांपर्यंत पोहोचतात की त्यांना घरच्यांकडून काही घेणं म्हणजे भीक मागण्यासारखं वाटू लागतं.

सहसा बायका घरातल्यांशी जुळवून घेतात. तसंही बाहेर पडण्यातले धोके त्यांना अधिक घाबरवतात. पण तरुण मुलींना मात्र त्याचा अनुभव नसतो, तरुणपणातला एक आत्मविश्वास असतो. अशा बाहेर पडलेल्या मुलींना फार वाईट अनुभव येतात बरेचदा. त्यावर लिहायला खूप आहे, पण प्रौढ बायका घर सोडून गेल्याच्या घटना मात्र फार कमी आढळतात.

बरेचदा अशा लोकांच्या बाबतीत दुर्घटना घडतात, पोलीसांना तपशील न सापडल्याने त्यांचे मृतदेह कुठल्यातरी अनोळखी ठिकाणी चिरविश्रांती घेतात. कधी घरच्यांना कळतं कधी कळत नाही, ते वाट पहात रहातात वर्षानुवर्ष. आपलं नक्की काय चुकलं याचा विचार करीत अपराधगंड बाळगत जगतात काही वर्षं. मग आपलं माणूस नसण्याची त्यांना सवय होऊन जाते कधीतरी, फक्त आठवण उरते.

अशा घटना बाजूला ठेवल्या तर इतर लोकांचं काय? ते खरंच का निघून जातात?

मला असं वाटतं की काही लोकांना या पळून जाण्याचं एक रोमँटिक आकर्षण असतं. रोजच्या जगण्यातला कंटाळवाणा दिनक्रम सोडून काहीतरी रोमहर्षक जगावंसं वाटतं. जिथे पुढच्या क्षणी काय घडेल काय करावं लागेल याचे ठोकताळे बांधता येत नाहीत. त्या माणसांच्या लेखी ते एका वेगळ्याच जगात जाऊ पहात असतात. पण बाहेर पडल्यावर त्यांना ते त्यांच्या मनातलं जग सापडतं का? नाही सापडलं म्हणून ते असेल त्याच्याशी तडजोड करत त्याच जगात रहातात की तडजोड करता येत नाही म्हणून परत येतात? काय असतं त्यांच्या मनात? ते का निघून जातात? ते का परतून येतात किंवा त्याहीपेक्षा महत्त्वाचं म्हणजे ते का परतून येत नाहीत?

गुन्हा

आम्ही मॉरिशसला गेलो होतो तेव्हा चंदरच्या विद्यार्थ्याच्या घरी गेलो होतो. त्याचे वृद्ध वडील अजूनही महाराष्ट्रातल्या गावाकडच्या दोन इसा, तीन इसा अशा भाषेत त्यांचं वय सांगत होते. चंदर म्हणायचा या लोकांकडे पाहिलं की माझ्या पोटात कालवतं. जेव्हा इथल्या लोकांना मजूर म्हणून इथे आणलं गेलं तेव्हा त्यांना कल्पनाही नसेल की आपलं गाव, आपलं घर आपल्याला पुन्हा दिसणार नाही. जेव्हा त्यांच्या हे लक्षात आलं असेल तेव्हा त्यांच्या मनात कोणतं काहूर उठलं असेल. आपल्या मुलुखापासून, आपल्या मातीपासून दूर मरण येणं यापरतं दुःखदायक काय असेल. माझ्या सासूबाई शेवटच्या काळात वरचेवर आम्हाला सांगत  मी मेले की मला गावी नेऊन जाळा. खरं तर गेल्या जीवाला ममई काय अन गाव काय, पण मेल्यावरही कित्येकांना आपल्या मातीत रहायचं असतं. आपलं घर कसं का चंद्रमौळी असेना, तिथे कितीही गैरसोय का असेना, पण तिथे सुरक्षित वाटतं. गोड वाटतं. माझा एक मूळचा हिमाचलचा, पण मुंबईत स्थायिक झालेला मित्र दरवर्षी मुलीला गावी घेऊन जात असे. मुंबईत जन्मलेली, वाढलेली ही छोटी मुलगी धरमशाला जवळ यायला लागलं की म्हणायची आपल्या गावाचा, मातीचा सुगंध येतोय. अगदी आमच्यासारखे मध्यमवर्गीय, सुखवस्तू लोकही विरार लोकलच्या भयानक गर्दीत दारात लटकत राहून प्रवास करतात तेव्हा त्यांना फक्त समोर घर दिसत असतं. ते घर चालवायला पैसा ज्या त्यांच्या कामाच्या ठिकाणामुळे मिळतो त्याबद्दल त्यांना प्रेम नसतं असं नाही, ते एकनिष्ठतेने, प्रामाणिकपणे कष्ट करतात. पण धोधो पावसात मुंबई बुडत असतांना समोर घरात अडकलेलं लेकरु दिसत असतं म्हणून ते खांद्यापर्यंतच्या पाण्यातून चालत जायचा, प्रसंगी गटारात बुडून मरायचाही धोका पत्करतात. माझी मोठी बहीण आरती भोगले ही मुलगा लहान असतांना कित्येकदा दक्षिण मुंबईतल्या विधानभवनातल्या तिच्या कार्यालयातून मुलुंडच्या घरी गुडघाभर पाण्यातून चालत गेलीय.

रेल्वे ट्रॅकवरुन चालत जाणारे कित्येक असतात. आम्ही कळव्याला रहात होतो तेव्हा काही कारणाने लोकल धावत नसल्या तर रिकाम्या ट्रॅकवरून ठाण्याला चालत जात असू. कारण रस्त्यावरून गेलं तर चाळीस मिनिटं लागत, तेच ट्रॅकवरून चालत गेलं तर वीस मिनिटं लागत. फार काळजी घेऊन चालावं लागे. पायात चपला असतं त्या तसं चालतांना निसटत. खडी त्या चपलांमधून टोचत असे तर कधी त्यांना भोक पडत असे. खाली नाला असेल तर मग बघायलाच नको, पण लोक एकमेकांना आधार देत चालत कारण समोर मस्टर दिसत असे.

दिवसभर बैठं का होईना काम करून थकलेले कित्येक लोक डोळा लागल्याने यार्डात पोचलेले पाहिलेत आपण. भुकेने, कष्टाने, धास्तीने थकलेलं शरीर म्हणत पाच मिनिटं बसू जरा आणि नकळत झोपेच्या गाढ अंमलाखाली जातं ते कळतही नाही.

निरनिराळे ताण सहन करीत रूळावरून वाट चालणाऱ्या त्या मजुरांचा डोळा बसल्या बसल्या लागला हा  त्यांचा गुन्हा आहे का?

मग गुन्हा कुणाचा आहे?

रस्ता ३

आज मी बघत होते, समोरच्या इमारतीसमोरचं रगड्याचं दगडी पाळं रिकामं होत आलं होतं. माझ्या अगदी मनात आलं की केबिनच्या खिडकीत बसलेल्या रखवालदाराला हाक मारून सांगावं, माझी हाक इतक्या दुरून पोचली असती की नाही शंकाच होती, पण कशी कोण जाणे मनातल्या मनात मी मारलेली हाक ऐकू आल्यासारखा तो बाहेर आला आणि तीन बाटल्या पाणी त्यात ओतून निघून गेला. माझा जीव भांड्यात पडला.

बकऱ्या चारायला येणाऱ्या बाईकडून नेहमीच एकाददुसरी चुकार बकरी मागे रहाते, पूर्वी आम्ही बाकावर बसत असू तेव्हा कुणाच्या हाती तिला निरोप पाठवित असू. एकदा अशा मागे राहिलेल्या चुकार बकरीला भटक्या कुत्र्यांनी घेरलं तेव्हा लोकांनी अशीच तिची सुटका करुन ती बाई येईपर्यंत तिची राखण केली होती. आजही एक काळी आणि एक ढवळी अशा दोन बकऱ्या मागे राहिल्या होत्या. काही खायला मिळालं नसावं फारसं किंवा सवय म्हणून असेल त्यातली ढवळी बकरी कचऱ्यातला कागद खात होती. तेवढ्यात फाटकातून नेहमी तिच्या भल्याढमाल्या कुत्र्याला फिरायला नेणारी उच्चभ्रू बाई बाहेर आली. घाबरुन ढवळी बकरी तोंडातला कागद तसाच ठेवून सैरावैरा पळायला लागली. मग काळी बकरीही तिच्या मागे मागे पळायला लागली. इकडे उच्चभ्रू बाई लहान मुलाने तोंडात गोटी किंवा फुगा घातल्यावर आया जशा हातवारे करतात तसे हातवारे करीत बकरीला तोंडातला कागद टाकून द्यायला आरडाओरडा सुरु केला. बरं हे करतांना तिच्या हातातली कुत्र्याची साखळी तशीच असल्याने बकऱ्या अधिकच घाबरून पळायला लागल्या. त्या पळापळीत ढवळीच्या तोंडातला कागद पडून गेला. त्या बाईच्या दुसऱ्या हातात काहीतरी खायची वस्तू -बहुधा बिस्कीट होतं. ती बकऱ्यांनी ते बिस्कीट खावं म्हणून एका हाताने कुत्र्याला खेचत बकऱ्यांजवळ सरकतांना पाहून बकऱ्या आणखी घाबरून खाजणात पळून गेल्या. बाई नाईलाजाने पुन्हा फाटकात शिरली.

रस्ता पुन्हा नेहमीसारखा झाला.

व्हिनिशियन ब्लाइंड्समधून समुद्र बघणारी मुलगी

खिडकीतून दूरवर कुठेतरी खाडीचं पाणी चमकत होतं. त्या पलीकडे दोन गावं होती जिथे समुद्रकिनारा होता. पण इथून फक्त खाडीच्या पाण्यावरच समाधान मानावं लागत होतं. तिला विलास सारंगांच्या कादंबरीचा नायक आठवला – समुद्राकाठचं शहर सोडतांना खाडीपासून लांबवर का होईना समुद्र असेल म्हणून खाडीदेशात नोकरी पत्करणारा.

लहानपणी डोक्यात खवडे झाले तेव्हा आईपप्पा शिवडीच्या समुद्रावर स्नानासाठी घेऊन गेले होते. तेव्हा तिने पहिल्यांदा समुद्र पाहिला. तिला नंतर आठवत राहिलं ते फक्त नाकातोंडात गेलेलं खारट पाणी, गरम रेती आणि काठावर वाळत घातलेल्या कोळणींच्या रंगीबेरंगी ओढण्या.

पुढे शिकत असतांनाच वयाच्या तेराव्या वर्षी एका छोट्याशा नोकरीसाठी मलबार हिलला जातांना चौपाटीचा समुद्र रोज दिसत असे. हळू हळू ती त्याच्याकडे ओढली जाऊ लागली. भरतीच्या वेळी लाटांशी खेळणारी माणसं पाहिली की तिलाही वाटे आपणही जावं लाटांशी खेळायला. पण त्याला दुरून पहाण्यातच समाधान मानावं लागे. नंतर कामानिमित्त तिला तिथेच रहावं लागलं कुटुंबापासून दूर इतक्या लहान वयात. पण त्या कठीण, एकाकी काळात तिला त्याचाच आधार असे. तिला दिलेल्या खोलीतून तो दिसत राही. कुणीतरी आपलं जवळपास आहेसं वाटे. रात्री त्या परक्या घरात झोप येईनाशी झाली की ती खिडकीपाशी जाई. अंधारात समुद्र दिसत नसला तरी त्याची गाज ऐकू येई. आईने थोपटून निजवावं तसं वाटे ती गाज ऐकली की. ते सगळे दिवस त्याच्याकडे बघत बघत ढकलले तिने.

पण तिथून गेल्यावरही त्याने तिची पाठ सोडली नाही. तिच्या महाविद्यालयाच्या पाठच्या बाजूला गर्जत तिला हाका मारत तो राहिलाच सोबत. कमावता कमावता शिकत असतांनाही अधूनमधून वेळ काढून ती जात राहिली त्याच्या भेटीला. जगण्याच्या लढाईतून उसंत मिळाली की त्याच्याकडे धावत राहिली. प्रियकरासोबत असतांनाही तिचं लक्ष त्याच्याकडेच असे.

संसाराचा रगाडा हाकतांना थकून जायला होई. पण कामावर जातांना पाच मिनिटांचा त्याचा सहवास तिला बळ देऊन जाई. अर्थात मनसोक्तपणे त्याच्या लाटांचा खेळ पहाणं, त्या लाटा झेलत चिंब होणं हे सगळं जमत नसे. तसं तर कार्यालयाच्या काही खिडक्यांमधूनही दिसायचा तो. लपंडाव खेळत असल्यासारखं वाटायचं. तिला नेहमी कामासाठी जावं लागे, तिथल्या खिडकीवर तर व्हिनिशियन ब्लाइंड्स असत. तिथून त्याचं ओझरतं दर्शन घ्यायला ती हळूच काम पुरं होईपर्यंत व्हिनिशियन ब्लाइंड्स किलकिली करून पहात राही.

……..

निवृत्त होणाऱ्या डायरेक्टरने सुंदरमला आणि तिला बोलावल्याचा निरोप आल्यावर ती सुंदरमसोबत निघाली. हाय हॅलो झाल्यावर काय चाललंय हा प्रश्न आला नि सुंदरम सुटलाच. मर्जरनंतर नव्या पेपॅकेज आणि सर्विस कंडिशन्सचं हार्मनायझेशन कसं आपण करतोय, त्यामागे आपला काय विचार होता, केवढा अभ्यास होता इ.इ. तिच्या लक्षात आलं की आपलं नाव घ्यायचं टाळतोय हा. मीही होते त्या टीममध्ये असं सांगायचं मनात येऊनही ती गप्पच बसली खिडकीबाहेर पहात. असे श्रेय न मिळण्याचे प्रसंग बरेचदा येऊन गेले होते, स्वतःची टिमकी वाजवणं जमत नाही त्यांचं हेच होतं. मग डायरेक्टरला शुभेच्छा देऊन निघेपर्यंत ती खिडकीबाहेरच पहात राहिली.

………

त्या रात्री अंगलगट नको वाटत होती, थकल्याने झोपून जावंसं वाटत होतं. पण मग तिच्या लक्षात आलं की अलिकडे आपलं हे रोजचंच झालंय. त्याने काय करावं मग. रोज आपली इच्छा का मारावी. मग मनाविरूद्ध प्रतिसाद देता देता तिला कळलं की आपल्यालाही हवं असतं की हे.

तिचं एक स्वप्न होतं, मरायचं असेल तेव्हा सरळ समुद्रात चालत जायचं. पण एकदा ती नवऱ्यासोबत खोल समुद्रात पोहायला गेली आणि बुडता बुडता वाचली. नाकातोंडात पाणी गेल्यावर अगदी घाबरीघुबरी झाली. मग अशी न पेलवणारी स्वप्नं पहायची सुद्धा नाहीतसं तिनं ठरवलं. काही दिवस तर समुद्रात तिनं पाऊलही टाकलं नाही. पण हळूहळू पूर्वीची ओढ परतली जरा नव्या जोमानं. सतत त्याचा सहवास हवासा वाटू लागला. त्याच्या जवळ बसावं, त्याचा आवाज ऐकत रहावा, त्याचं रूप डोळ्यात साठवत रहावं असं वाटे. तसा तो तिच्या जवळपास राहिलाच सतत.

या नव्या घरात ती आली तेव्हा तिचं हे वेड दुरून न्याहाळणाऱ्या एका मित्रानं तिला म्हटलं, “इथून खाडी दिसत्येय म्हणजे तुमचा लाडका आहेच की हाकेच्या अंतरावर.” खरं होतंच ते. अगदी मनात आल्या आल्या नसलं तरी फारच अनावर झालं तर पर्वताने महंमदाकडे जावं तशी ती त्याला भेटायला जाऊ शकत होतीच की.

पण अनिकेतच्या बाबतीत तिला असं जाणं का जमलं नाही? तिला नेहमीच कल्पना होती त्याचं तिच्यावर प्रेम आहे त्याची. पण तिने आधीच निवड केली होती. त्यामुळे त्याला प्रेम तर ती देऊ शकत नव्हती पण त्याला अधूनमधून भेटू तर शकत होती. ते तिने नेहमीच का टाळलं? त्याच्या अकाली मृत्यूनंतर तिला हे नेहमीच डाचत राहिलं. पण आता काही करता येण्याजोगं नव्हतं.

……

आपल्या लाडक्याला ती कधी विसरेल असं तिला कुणी सांगितलं असतं तर तिचा विश्वासच बसला नसता. पण तिची दोन्ही मुलं इतकी गोड होती की त्यांना वाढवता वाढवता खरंच विसरली ती त्याला. खरं तर मुलाच्या पहिल्या वाढदिवसाला ती दोघं त्याला समुद्रावर घेऊन गेली. आपलं हे वेड त्याच्यातही रूजावं असं वाटत असावं कुठेतरी. तो खूप लहान होता. पाण्यापेक्षाही तो मुठीतून रेती उधळण्यात रमला. पुढेही वाळूचं घर बनवायला त्याला फार आवडे पण तो पाण्यात कधी उतरलाच नाही.

मुलांसोबत खेळता खेळता तीही एक मूल झाली हसरं, खेळकर, आनंदी. त्यांच्यासोबत डोंगरावर जाता जाता सागराकडे पाठ फिरवली तिने. पार विसरूनच गेल्यासारखी वागत राहिली.

मग मुलं मोठी झाल्यावर तर जबाबदारीच्या जाणीवेतून ती कामात खूप बुडून गेली. मुलांचं भवितव्यच तेवढं नजरेसमोर होतं. आता ती खिडकीतून बाहेर पाही तेव्हा काळोखात काहीच दिसत नसे. काचेच्या बंद खिडक्यांतून त्याची गाजही कानावर पडत नसे. उशिरा थकून घरी आल्यावर कामं उरकली की दुसरं काही सुचतच नसे. अंथरूणाला पाठ टेकताच डोळे मिटत.

तिला पूर्वी एक स्वप्न कायम पडे. कापसाचे पुंजके पुंजके वहात येऊन त्यांचा ढीग तिच्या छातीवर जमा होत होत त्याखाली ती गुदमरून जाऊन दचकून जागी होई. आताशा हे स्वप्न पडत नसे तिला. त्याची जागा कधी कधी पडणाऱ्या स्वप्नाने घेतली. ती सरळ चालत निघालीय जशी काही खाली सपाट जमिनच आहे. पण ती चाललीय मात्र सरळ थेट समुद्रात. खोल खोल आत आत. पण एकाएकी मागून तीरावरून हाका यायला लागतात. लहान मुलाच्या आवाजात. मग ती परत फिरते. हळू हळू लाटांशी झगडत किनाऱ्याकडे परतायला सुरूवात करते..

….

आता ती मोकळी झालीय सगळ्या जबाबदाऱ्यांतून. दोघंच असतात घरात एकमेकांच्या सहवासात. नवरा त्याच्या कामात व्यग्र असतो. तिनेही बरेच व्याप लावून घेतलेत मागे. तरीही संथ आहे सगळं. आपल्याच ठाय लयीत. समोर खिडकीतून दूरवर खाडी दिसत असते. काहीतरी खुणावतंय तिला खाडीच्या पाण्या आडून.

रस्ता २

समोरच्या इमारतीचा रखवालदार रोज फाटकाजवळ ठेवलेलं जुन्या रगड्याचं दगडी पाळं पशुपक्ष्यांना पिण्यासाठी पाणी भरुन ठेवत असतो हे मला माहीत होतं. रोज त्यात भटके कुत्रे, पक्षी पाणी पितात. कावळे आंघोळ करतात. आपण गडबडगुंडा आंघोळीला कावळ्याची आंघोळ म्हणत असलो तरी कावळा फार नीट निगुतीने आंघोळ करतो, ती पहाण्याजोगी असते. आम्हीही पक्ष्यांसाठी पाणी ठेवत असल्याने अनुभवलंय की अशा पाण्यात पक्ष्यांनी चोचीतून आणलेलं काय काय पडलेलं असतं त्यामुळे ते भांडं स्वच्छ धुवावं लागतं. आज त्या रखवालदाराला मी फार नेटकेपणाने ते रगड्याचं जड पाळं खरवडून खरवडून घासतांना पाहिलं. त्याने ते घासल्यावर दोन तीनदा स्वच्छ धुवून घेतलं. मग त्यात तीनचार बाटल्या स्वच्छ पाणी भरुन ठेवलं.

रस्त्यावर तशी या काळातही वर्दळ असते. रोजचे चालायला जाणारे शूरपणे चालत असतात. त्यांनी तोंडावर मुसकी (मास्क) बांधलेली असतात. तरुण, सुंदर मुली रंगीबेरंगी कपडे घालूनच नव्हे तर रंगीबेरंगी मुसकी बांधून कॅटवॉक करत असल्याच्या आविर्भावात चालत असतात.  दोनअडीच वर्षांपूर्वी धुळीचा आणि परागकणांचं वावडं असल्याने दम्याचा त्रास व्हायला लागल्यावर डॉक्टरने मला बाहेर फिरतांना मुसकं बांधायला सांगितलं तेव्हा सुरुवातीला मला तर कसंतरीच वाटे, पण पहाणारेही विचित्र नजरेने पहात. काहींना मला कर्करोगासारखा काही आजार असावा असं वाटे आणि ते माझ्यापासून अंतर राखून रहात. काही महिन्यांपूर्वी ओवीने माझ्यासाठी काळ्या रंगाचं एक मुसकं मागवलं त्यात मला नीट श्वास घेता येई. पण माझी मैत्रीण सेलीन म्हणायची तू ते लावू नकोस मला तुझ्याकडे पहायला भीती वाटते (चंदरला मी ते घातल्यावर डार्थ वेडरसारखी दिसतेय असं वाटे). पण तरीही मी ते वापरत असे. कोरोनाची बातमी पसरल्यावर लोक हळूच माझ्याकडे चौकशी करायला लागले की हे  कुठून घेतलं. स्टेला नावाच्या मैत्रीणीने तर चिडवलंच, “तुला भविष्यातलं कळतं वाटतं, इतक्या आधीपासूनच हे वापरतेयस.” (माझ्या २०१७ च्या एका रांगोळीतली मुलगीही मुसकं बांधलेली होती.)  आता सगळे लोक मुसकं वापरतांना पाहून मला गंमत वाटतेय थोडीशी.

तर अशा मुसकं बांधून चालणाऱ्यात भाजी, किराणा आणणाऱ्यांचीही भर होतीच. ही सगळी  वर्दळ सूर्यास्ताच्या दरम्यान जरा कमी झाल्यावर दोन पोलीस एका दुचाकीवर बसून आले. दोन पोरांना पकडलं. एकाला शिक्षा म्हणून दुचाकीच्या मागच्या भागाला पकडून पळायची शिक्षा दिली. पण त्यांनी दुचाकी फार हळूच चालवली. मग दुसऱ्याला तर फक्त दम मारला आणि दोघांनाही सोडून दिलं.

कोणाच्या पोटात कुणाकुणासाठी माया असते काय माहीत!

अभावग्रस्तांचं खाणं

माझ्या बहिणीला स्वेच्छानिवृत्ती घ्यायची होती. पण निर्णय होत नव्हता. तर माझे मेहुणे म्हणाले, “मीठभाताला काही कमी तर पडणार नाही, मग झालं तर!”  ते असं म्हणाले असले तरी मध्यमवर्गाला अगदी मीठभात खाऊन रहायची पाळी सहसा येत नसते. पण शहरातल्या आणि ग्रामीण भागातल्या अभावग्रस्तांना तर त्यातलं मीठही कधी कधी मिळायची पंचाईत असते.  खेडेगांवातल्या गरीब शेतकऱ्यांच्या बायका शेळ्या, कोंबड्या पाळून गावच्या किंवा तालुक्याच्या आठवडे बाजारात शेळ्या, कोंबड्या, अंडी विकून मीठमिरचीची सोय करतात. पण आदिवासी आणि गावकुसाबाहेरच्या आयाबायांना तर तेही करता येत नाही. अर्थात काही आदिवासी जमाती मीठही खात नाहीत.

खूप वर्षांपूर्वी दूरदर्शनच्या एका वाहिनीवर एका कार्यक्रमात पाहिलं होतं. एक मुलगी आदिवासी पाड्यात गेली होती. तिथल्या एका घरातल्या बाईला हाक मारून म्हणाली, “मग काय केलंस आज ताई जेवायला?” ग्रामीण भागातल्या लोकांच्या जिव्हाळ्याने त्या बाईने म्हटलं, “जेवशील का आमच्याबरोबर?  ये तर मग.” त्या बाईने खेकडे पकडले होते. ते तिने साफ करायला घेतले. तोवर चुलीवर भात रटरटत होता. गरमागरम वाफाळलेला भात झाल्यावर तिने पानात ते नीट केलेले खेकडे ठेवले आणि त्यांच्यावर गरमागरम भात टाकला. मुलीला म्हणाली, “घे. खा.” त्या मुलीला कॅमेऱ्यासमोर तरी तो चाखून फार चांगला लागतोय म्हणावं लागलं. मला ते पाहून आठवलं की जपानमध्ये नाश्त्यासाठी अशाच प्रकारे गरमागरम भातावर अंडं फोडून ते खायला देतात. पण ग्रामीण भागातल्या बायका कोंबड्या पाळत असल्या तरी अंडी खाणं त्यांच्या नशिबात नसतं. ती बरेचदा घरातल्या पुरूषांच्या पोटात जातात. संध्या नरे पवार यांनी ‘तिची भाकरी कोणी चोरली?” या आपल्या पुस्तकात ग्रामीण बायकांना “मटणाचे तुकडे कोणाच्या ताटात जातात?”  हा प्रश्न विचारल्यावर आलेलं उत्तर आठवलं. “तुकडे पुरूषांच्या आणि मुलग्यांच्या ताटात जातात. बायका उरलेले तुकडे आणि रस्सा खातात.” याच पुस्तकात त्यांनी नोंदवल्याप्रमाणे सोयाबीन खरं तर बायकांसाठी चांगलं, पण ते पिकवणाऱ्या बायका ते खात नाहीत, विकतात. दूध तर बायकांचं लहानपणापासूनच बंद होतं हेही निरीक्षण त्यांनी नोंदवलंय. पूर्वी शेतात घरच्या वापरासाठी धान्य, भाज्या, डाळी लावले जाई. पण बागायती पिकांचा बोलबाला झाला आणि लोक एक छोटा चौकोनही भाजी लावण्यासाठी मोकळा सोडेनासे झाले. त्यामुळे थोडंफार पोषण होत असे त्यापासूनही बायकामुली वंचित झाल्या. कारण विकत आणलेल्या डाळी, भाज्याही कर्त्या पुरूषांच्या आणि मुलग्यांच्या खाऊन झाल्यावर उरल्यासुरल्या तर घरातल्या  बायकामुलींच्या वाट्याला येतात.

पर्जन्यछायेच्या प्रदेशातल्या आमच्या गावी साधारण आठदहा एकराची शेती असलेल्या शेतकऱ्यांवरही दुष्काळात कण्या भरडून खायची वेळ येई. पण गावकुसाबाहेरच्या अभावग्रस्तांना तर बरेचदा कण्याच भरडून खाव्या लागतात. त्या कण्यांमध्ये असलंच घरात थोडं दूधदुभतं (बकरीचं) तर थोडं ताक, मीठ, मिरची तर टाकायचं नाहीतर नुसत्याच कण्या उकडून खायच्या.  दुष्काळात एका बाईला कण्या फारशा मिळाल्या नाहीत. मग घरातल्या पोराबाळांना कुठे काय मिळेल ते पहायला सांगितलं. तर थोडा चिंचेचा पाला, सुकलेली उंबरं, कुठेतरी राहिलेले चुकार भुईमूगाचे दाणे असं काही काही मिळालं. ते सगळं तिने त्या कण्या उकडतांना त्यात टाकलं होतं. हे असंच कुठेतरी वाचलेलं. जे काही मिळेल त्यात भागवायचा बायकांचा नेहमीच प्रयत्न असतो.

पुरवणीला यावं म्हणून, तसंच आधीच कमी आहे त्यात वाया जाऊ नये म्हणून काही काही फंडे असतात. जसं की पाणी जास्त टाकायचं, तरीही चव रहावी म्हणून थोडं तिखट, मीठ जास्तीचं घालायचं. पिठलं होण्याइतकं पुरेसं चण्याचं पीठ नसलं तर त्यात ज्वारीचं पीठ घालायचं. माझ्या ओळखीच्या एक बाई मासे घोळवलेलं तांदळाचं पीठ वाया जाऊ नये म्हणून त्यात पाणी घालून त्याचा घावन काढीत ( अर्थातच हा घावन त्या आपल्या मुलीला न देता लाडक्या मुलाला देत). भेंडीची देठं आणि टोकं यांची किंवा शिराळ्याच्या सालींची चटणी करणं हेही यातलेच प्रकार.

‘मास्तरांची सावली’ या कृष्णाबाई नारायण सुर्वे यांच्या पुस्तकात यांनी कोंड्याचा मांडा करणाऱ्या अशा अभावग्रस्त बायकांची अशीच एक पाककृती दिली आहे. “गुजराती शाळेतल्या शिक्षिका शाळेत येतांना दुपारीच भाजी घेऊन शाळेत यायच्या. कधी चवळीच्या शेंगा, कधी तुरीच्या किंवा मटारच्या शेंगा..मी माझी शाळेतली झाडलोटीची वगैरे कामं आटोपली की मधल्या फावल्या वेळेत त्यांना शेंगा मोडून द्यायची. मटारीचे, तुरीचे दाणे सोलून द्यायची. मी मनात विचार करायची, “कृष्णाबाई, तुझ्यासारखीच या बायांची अवस्था आहे, संध्याकाळी घरी जातील केव्हा, भाज्या निवडतील केव्हा.”  त्यांनी थँक्यू म्हटलं की मला बरं वाटायचं. त्यांना मदत करण्यामागे माझाही एक हेतू असायचा. रोज रोज भाज्या घेण्याइतकी माझी काही ऐपत नव्हती. मी त्या मटारीचे दाणे काढून दिले की शेंगांच्या साली एका पिशवीत भरून घ्यायची आणि घरी आणायची. त्या सालींचे बाजूचे दोर आणि वरचा पातळ पापुद्रा काढला की आत जी हिरवीकंच पातळ साल उरायची त्याची चिरून भाजी करायची. ओली मिरची, कांदा, खोबरं घालून भाजी केली की अगदी पापडीच्या शेंगासारखी भाजी लागायची.” अशा प्रकारे काहीही खाण्याजोगं मिळत असेल ते खाऊन दिवस ढकलायचा एकच विचार अभावग्रस्तांच्या मनात असतो.

कोकणात पेजभात खाऊन रहाणारे तर बरेच लोक असतील (यासोबत मिळालाच एखादा भाजलेला बांगडा किंवा बोंबिल तर त्यांना पंचपक्वान्न मिळाल्याचा आनंद होतो). नागली किंवा नाचणीची भाकर आणि कुळथाचं पिठलं हे सर्वसामान्य कोकणी माणसाला सहज उपलब्ध असलेलं खाद्य. याशिवाय कोकमाचं सार आणि भातही. इथे मुंबईत आपण नारळाचं दूध घातलेली सोलकढी पितो तशी कोकणातही ती पितात. पण कित्येक ठिकाणी नारळ हे पैशांसाठी विकले जातात आणि कोकमाचा फक्त आगळ (रस) घेऊन त्यात मीठमिरची घालून सार केलं जातं. नाचणीचे उकडलेले गोळे (यांना मुद्दे म्हणतात) हा तर कर्नाटकातल्या बऱ्याच गोरगरीबांच्या पोटाला मोठा आधार असतो. नागलीप्रमाणे वरीचे उंडे हाही असाच एक प्रकार. सावे हे तृणधान्यही असंच खाल्लं जातं( आमच्या लहानपणी गावाहून धोतराच्या किंवा जुन्या लुगड्याच्या तुकड्यात बांधून उकडे तांदूळ, कुळीथपीठ आणि साव्याचं पीठ -मालवणीत त्याला सायाचं पीठ म्हणतात- कुणाच्या तरी हाती पाठवलं जाई). हुलगे किंवा कुळथाचं माडगं, ज्वारी किंवा इतर कुठल्या धान्याची आंबील अशा आणि इतरही काही पदार्थांवर दिवस काढले जातात. दक्षिणेत उरलेल्या शिळ्या भातात पाणी घालून तो रात्रभर झाकून ठेवून सकाळी खाल्ला जातो. तर उत्तरेत भाजलेले चणे आणि जंव दळून केलेला सत्तू पाण्यात कालवून खातात. बिहारमध्ये दहीचुडा. माझी कारवारकडची एक मैत्रीण सांगत होती की तिच्या घरी फणस फार पिकत. घरी वापरून उरलेले फणस ते स्वस्तात विकत असत. गावातली ओढगस्त असलेली कुटुंबं ते फणस घेऊन जात. कारण फणस खाल्ला की भूक लागत नाही. मग एका फणसावर अख्ख्या कुटुंबाचं एका दिवसाचं जेवण होऊन जाई. शिवाय आठळ्या असत. या आठळ्या नुसत्या मीठ घालून उकडून खाता येत. काही ठिकाणी आठळ्या वाळवून त्यांचं पीठ करून तेही वापरलं जातं. आंब्याच्या कोयीही भाजून खाल्ल्या जातात.  वेगवेगळ्या प्रकारचे कंद उपलब्ध असतात. आमच्या वडिलांची मामी गावाहून येतांना पोतंभर कणकं आणि करांदे घेऊन येई. करांदे जरा कडवट असतात त्यामुळे ते उकडतांना दोनतीनदा पाणी काढून टाकावं लागतं. पण कणकं चांगली लागतात. अशा प्रकारचे कंद हे अभावग्रस्तांना निसर्गात सहज उपलब्ध होतात. त्याचप्रमाणे पावसाळ्यात सहज उपलब्ध असलेली अळिंबी. पण ती मात्र जपून नीट ओळखून खावी लागते कारण काही जाती विषारी असतात. पण जंगल हे ज्यांचं घर आहे अशा आदिवासींना त्या बरोबर ओळखता येतात.

कंदांप्रमाणेच पावसाळ्यात उगवणाऱ्या असंख्य रानभाज्याही सहज उपलब्ध होतात. –  कुर्डू, टाकळा, भुईआवळा, पाथ्री, कुत्तरमाठ, तेलपाट,  राजगिरा, घोळ (ही तर कुठेही आणि हिवाळ्यातही मिळते), शेवग्याचा पाला, वाघाटं, कोरला, कुळू, शतावरी. सतीश काळसेकरांनी एके ठिकाणी लिहिलं होतं की ते काश्मीरला गेले असतांना नावाडी तिथेच तळ्यात उगवणारा कसलासा पाला उकडून भाताबरोबर खात. अंबाडीची भाजी दक्षिणेत फार खाल्ली जाते. तिथे तिला गोंगुरा म्हणतात. तिचा लोणच्यासारखा टिकणारा पदार्थ करून तोही भातासोबत खाल्ला जातो. पाल्यासोबतच वेगवेगळी फुलं जसं की भोकराची फुलं, मोहाची फुलं, शेवग्याची आणि हादग्याची फुलं हीसुद्धा खाल्ली जातात. मोहाची फुलं वाळवून त्यांची पूड करून ती साठवली जाते आणि भाकरीत घालून खाल्ली जाते. केळीचं आणि शेवग्याचं झाड हे तर गोरगरीबांसाठी कल्पवृक्षच. त्यांचे जवळपास सगळे भाग खाल्ले जातात. जसे केळी कच्ची आणि पिकलेली दोन्ही खाल्ली जातात, तसं केळफूलही भाजीसाठी वापरलं जातं महाराष्ट्रातच नव्हे तर संपूर्ण दक्षिण आणि पूर्व किनारपट्टीतल्या प्रदेशातही. पालघर पट्ट्यात चिरलेलं केळफूल तांदळाच्या पिठात घालून त्याच्या भाकरी केल्या जातात. केळीच्या खुंटाचीही भाजी केली जाते (ही भाजी मूतखड्यावरचं एक उत्तम औषध मानलं जातं). त्यावरून आठवलं कोकणात खाल्ले जाणारे काही पदार्थ हे देशावरच्या सुपीक जमीन बाळगणाऱ्या लोकांसाठी कदान्न असतं. माझं लग्न झाल्यावर मला भुट्टा खायला आवडतो हे कळल्यावर माझी सासू म्हणाली ते तर आम्ही बैलांना घालतो. केळफूलं तर तिथे टाकूनच देतात. असंच उर्मिला पवार यांनी ‘आयदान’मध्ये सांगितलेला प्रसंग आहे तो आठवला. त्यांच्या आईने त्या सासरी जातांना त्यांच्यातर्फे सासरच्यांना भेट म्हणून मुळ्ये (मोठ्या आकाराचे शिंपले) दिले. नवऱ्याच्या आग्रहाखातर दोघं वाटेत एका लॉजमध्ये गेली. तिथून निघतांना मुळ्यांची पिशवी तिथेच राहिली तर नवरा म्हणाला नाहीतरी आमच्याकडे कोण खाणार ते मुळ्ये. पण कोकणात गरीब लोक मुळ्ये नुसते उकडूनही खातात.

आमच्या लहानपणी भीक मागून जगणाऱ्या लोकांना त्यांनी आणलेल्या एकाच पातेल्यात वेगवेगळ्या घरच्या वेगवेगळ्या डाळी, कालवणं मिळत, तसंच त्यांच्या झोळीत वेगवेगळ्या घरच्या शिळ्या चपात्या, भाकरी, डोसे, भात जमा होत असे. पुलाखालच्या किंवा रेल्वे फलाटावरच्या त्यांच्या तात्पुरत्या घरात ते हे सगळं एकत्र उकळ आणून खातांना दिसत. त्याचा आंबूस वास पसरलेला असे. शाहू पाटोळे यांनीही त्यांच्या ‘अन्न हे अपूर्ण ब्रह्म’ या पुस्तकात सणासुदीला हक्काच्या वतनाच्या घरातून मिळणाऱ्या पुरणपोळ्या, गुळवणी, कुरडया, भजी, भात यासारखे नाशिवंत पदार्थ आठ दिवस टिकवून खाण्यासाठी भोकं बुजवलेल्या मडक्यात मंद आगीवर ते एकत्र शिजवून केल्या जाणाऱ्या आंबुरा या पदार्थाची कृती दिली आहे.

आम्ही गिरणगावात रहात असतांना बरेच लोक घुले नावाचे समुद्रात आढळणारे किडे स्वस्त असत ते उकडून खात. आतला कीडा पीन किंवा टाचणी वापरून ओढून खावा लागे. हे सगळे कीडे काढून घेऊन त्यांचं मसाला घालून दबदबीत कालवणही केलं जाई. आता हा प्रकार कुठे दिसत नाही. कर्नाटकातही भाताच्या शेतात सापडणारे घोंगे असेच उकडून पिनाने काढून खातात. अगदी बारीक, धोतरात पकडता येणाऱ्या कोळंबीच्या छोट्या कोलीम या प्रकाराचंही लोणचं करून ते प्रवासात वापरलं जातं किंवा काहीच मिळालं नाही तर भात, चपाती, भाकर कशाही बरोबर खाल्लं जातं पालघर, डहाणू पट्ट्यात. कोळी बांधवही ही कोलीम नेहमी करून ठेवतात. मांसाहारातले रक्ती, वज्री, भेजा, जीभ असे टाकाऊ पदार्थ जसे ग्रामीण भागातील अभावग्रस्त खात तसेच आमच्या लहानपणी गिरणगावातल्या भंडारी भोजनगृहातही स्वस्त आणि मस्त असे हे पदार्थ गिरणी कामगार खात असत. मेघालयकडचा माझा मित्र सांगत होता की तिथे उंदीरही खाल्ले जातात. महाराष्ट्रातही उंदीर, घोरपड वगैरे प्राणी खाणाऱ्या जमाती आहेत. पण असे टाकाऊ पदार्थही वरचेवर मिळतात असं नाही. अशा वेळी सुकट, सुका बोंबील, बांगडा, वाकट अशा सुक्या माशांचा पोटाला आधार होतो. आदिवासीसुद्धा अशा सुक्या माशांच्या आधारावर पावसाळा ढकलतात. त्यावरून आठवलं. मी वेगवेगळ्या प्रकारचं मस्त सारण असलेल्या कानवल्यांविषयी ऐकलं होतं, तुम्ही ऐकलं असेलच. पण अलीकडेच मी जरा वेगळ्या कानवल्यांविषयी वाचलं. डॉ. कृष्णा भवारी यांच्या ‘इधोस’ या कादंबरीत जुन्नर पट्ट्यातल्या आदिवासींच्या विशेष प्रसंगी खाण्यात येणाऱ्या भुईमूगाच्या कानवल्यांविषयी लिहिलेलं वाचलं. आदिवासी रहातात तो भाग वनसंरक्षण पट्टा म्हणून जाहीर झाल्यावर आदिवासी आपल्या हक्काच्या जंगलापासून तोडला जातो, त्याच्या आयुष्याचा जो विध्वंस होतो तो मांडणारी ही एक चांगली कादंबरी आहे.

गावकुसाबाहेरच्या जमाती, आदिवासी, भूमिहीन मजूर, शहरातील आणि ग्रामीण भागातील दारिद्र्यरेषेखाली असणारे कष्टकरी या सगळ्यांचा हा आहार निसर्गात जे उपलब्ध आहे त्यावर अवलंबून आहे. परंतु आता दिवसेंदिवस बड्या कंपन्यांनी सोडलेल्या दूषित पाण्यामुळे त्यांना मिळणाऱ्या अन्नाच्या आणि पाण्याच्या स्त्रोतांवर परिणाम झालाय. तसाच परिणाम बड्या कंपन्यांच्या फायद्यासाठी एखाद्या उत्पादनाच्या प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष जाहिरातीतून जे समज पसरवले जातात त्यांच्यामुळेही झालाय. जे चित्र उभं केलं जातं ते या वर्गालाही परवडत नसलं तरी आकर्षक आणि हवंहवंसं वाटायला लागलंय. पूर्वी त्यांच्या आहारात नसलेली पांढरी विषं  – मीठ, साखर, मैदा, पाश्चराईज्ड दूध आणि पांढराशुभ्र तांदूळ – ही आता हातपाय पसरत त्यांच्याही आयुष्यात स्थान मिळवायला लागली आहेत. झोपडपट्टीत रहाणाऱ्या मुलालाही अमिताभ बच्चनची जाहिरात पाहून मॅगी खावीशी वाटते. इंग्रजी माध्यमात मुलांना शिकवणं हे जसं आपला सामाजिक, आर्थिक  स्तर उंचावण्यासाठी आवश्यक वाटतं तशीच ही आरोग्याला घातक असलेली विविध आकर्षक उत्पादनंही. त्यामुळे आधीच असलेल्या कुपोषणात भर पडतेय. नाचणीच्या सत्वासारख्या कमी खर्चात मुलांना पोषण मिळवून देणाऱ्या आहारापेक्षा साखर आणि कर्बोदकांचं प्रमाण आवश्यकतेपेक्षा अधिक असलेली तथाकथित पोषक पेये मुलांना दुधातून दिली जातात. याने आधीच खाली असलेल्या खिशावर भार तर पडतोच पण आरोग्यावरही दुष्परिणाम होतात.

या सगळ्या वंचितांवर होणाऱ्या अन्यायाविरोधात आवाज उठवणारे वेगवेगळ्या संघटनांचे कार्यकर्ते त्यांच्या खांद्याला खांदा लावून व्यवस्थेविरूद्ध लढा देत असतात. त्यांना तर वेळेवर जेवण मिळायचीच भ्रांत. मिलिंद बोकील यांनी संपादित केलेल्या ‘कार्य आणि कार्यकर्ते’ या पुस्तकात अमर हबीब यांनी लिहिलंय ते आठवलं. नामांतर चळवळीच्या काळात मराठवाड्यात दलितांवर हल्ले होताहेत हे वाचल्यावर अस्वस्थ झालेले अमर हबीब जळगावहून औरंगाबादला निघाले. ज्या मित्राकडे उतरले होते त्याच्या घरून चहा पिऊन घाईघाईत निघाले. वाहनं नव्हती, दुकानं बंद होती, चालतच निघाले. त्यांनी लिहिलंय, “सिल्लोडला सगळी दुकाने बंद होती. कुठे काहीच खाले नाही. या निर्मनुष्य रस्त्यावर काय मिळणार? निघताना वासंतीने शबनममध्ये घातलेला ब्रेडचा पुडा होता. काढला अन् एक एक कोरडे स्लाइस चावून खाऊ लागलो. ते छान लागत होते.” मिळेल तो असा घास गोड मानणाऱ्या अशा कार्यकर्त्यांनी लिहिलेल्या या पुस्तकात उल्का महाजन यांनी त्यांना जेऊ घालणाऱ्या मराठे, चांदे कुटुंबांविषयी सांगता सांगता लिहिलंय, “अशा घरी गेलं, की आम्हाला पूर्ण जेवण म्हणजे चपाती, भाजी, डाळ, भात मिळायचं. नाही तर चपाती म्हणजे क्वचितच मिळायची. खिचडी नाही तर अंडी, पाव अथवा एखादं कालवण आणि भात हेच आमचं नेहमीचं जेवण असायचं.” माझे मित्र अशोक सासवडकर सुरूवातीच्या दिवसात कित्येकदा मिळेल तिथे वडापाव खाऊन रहात. सुरेखा दळवींनीही एकदा कसा बरेच दिवस वरणभातसुद्धा मिळाला नव्हता त्याची आठवण सांगितलीय. मेधाताई तर बहुधा वर्षाचा अर्धाअधिक काळ उपोषणच करीत असतात.

आदिवासींकडून जंगलं हिरावून घेतली जाताहेत.  अजूनही टिकून राहिलेल्या जातीव्यवस्थेतले अन्याय चालूच आहेत. खाणींचं बेफाट तोडकाम होतंय.  डोंगर पोखरले जाताहेत. बेफाम वृक्षतोड होते आहे. नद्यांचे गळे आवळले जाताहेत. मोठमोठ्या कारखान्यांनी नद्यांमध्ये सोडलेली विषारी द्रव्ये पाणी, माती दूषित करताहेत. शेतीविषयक चुकीच्या धोरणांमुळे शेतीव्यवस्था ढासळत चाललीय. पर्यावरणाच्या ऱ्हासामुळे होणारे तपमानातले, पर्जन्यमानातले बदल आणि परिणामी सततचा सुका किंवा ओला दुष्काळ, वाढती महागाई, वाढती बेकारी या सगळ्यांमुळे अभावग्रस्तांच्या संख्येत उत्तरोत्तर वाढ तर होतच राहील. परंतु त्याचबरोबर आत्ताआत्तापावेतो त्यांना निसर्गात सहज उपलब्ध असलेले अन्नाचे आणि पाण्याचे स्त्रोत नाहीसे होत जातील.

तळागाळातले लोक आणि त्यांच्यासाठी लढणारे कार्यकर्ते यांचं हे कुपोषण मिटेल अशी आशा बाळगायला नजीकच्या काळात तरी वाव दिसत नाही.

मराठी मालिकांमधलं आधुनिक मुलींचं चित्रण

अलीकडेच ‘स्त्री लिंग पुल्लिंगी’ नावाच्या मराठी वेब मालिकेतील स्त्री कलाकारांवर त्या ज्या भूमिका साकार करीत होत्या त्यात शिव्या देतांना, दारू पितांना, सिगारेट ओढतांना दाखवल्यामुळे त्यांना ट्रोलिंग होत असल्याची बातमी पाहिली. त्याच मालिकेतल्या पुरूष व्यक्तिरेखाही तशाच वागत असतील. पण पुरूष कलाकारांना कुणी ट्रोलिंग केल्याचं ऐकिवात नाही. बरं दारू पिणं, सिगरेट ओढणं आरोग्याला घातक आहे म्हणून हे ट्रोलिंग होत नाही तर ते मुली करताहेत म्हणून होतंय. याचं कारण स्त्रीने कसं वागावं याचे पितृसत्ताक पद्धतीने घालून दिलेले दंडक प्रत्यक्षातल्याच नव्हे तर कल्पितकथांमधल्या बायकांनाही समाजाने लागू केलेले दिसतात.

मुलींनी शिव्या देणं हे तर लोकांना फारच खटकतंय. एक गंमत म्हणून मला आलेले अनुभव सांगते. आमच्या एका मैत्रिणीला सुरूवातीला ब्लँक कॉल्स यायचे. तिला काही कळत नव्हतं कोण बोलतंय. पण चौथ्या पाचव्या वेळी समोरून पुरूषी आवाजात “हाय डार्लिंग” आलं आणि तिने जो अस्सल ‘भ’कारी शिव्यांचा तडाखा लावला की नंतर पुन्हा तिला असा फोन आला नाही. मग मलाही एकदा घरच्या फोनवर रात्री विचित्र बरळणारे फोन आल्यावर मीही (मला ‘भ’कारी शिव्या येत नसल्या तरी ज्या काही येत होत्या त्या) शिव्यांचा तडाखा लावल्यावर आश्चर्यकारक रित्या ते फोन बंद झाले. असा बायकांना शिव्यांचा उपयोग होतो. आणि कुठल्याच बायका शिव्या देत नाहीत असं नाही. कित्येक बायका देतात. पण ‘संस्कारी’ बायका शिव्या देत नाहीत असा लोकांचा समज आहे. आधुनिक मराठी मालिकांमध्येही तथाकथित संस्कारी बायका आणि आधुनिक मुली (ज्या अर्थातच त्यांच्या मते संस्कारी नसतात) यांचं विरोधाभासात्मक चित्रण आढळतं.

उदारहणार्थ झी वाहिनीवरच्या ‘माझ्या नवऱ्याची बायको’ ‘तुला पाहते रे’ ‘खुलता कळी खुलेना’ इत्यादी मालिकांमधील राधिका आणि शनाया, ईशा आणि मायरा (किंवा दुसरी खलनायिका सोनियाही), मानसी आणि मोनिका किंवा कलर्स मराठी वरच्या  ‘घाडगे अँड सून्स’ मधल्या अमृता आणि कियारा अशा नायिका-खलनायिकांच्या जोड्या पाहिल्यावर हे ध्यानात येईल. यातल्या नायिका साडी किंवा सलवार -कमीझ-ओढणी अशा सोज्वळ पोशाखात तर खलनायिका अर्ध्यामुर्ध्या, तोकड्या कपड्यात दिसतात. नायिकांना स्वयंपाकपाणी चांगलंच जमत असतं, किंबहुना त्या सुगरणीच दाखवल्या गेल्यात, तर खलनायिकांना साधा चहाही करायला जमत नाही किंवा त्यांचा स्वयंपाकासाठी स्वयंपाकीण बाई ठेवण्यावर भर असतो. नायिका या स्वयंपाकातच नव्हे तर इतरही गृहकृत्यात अगदी निष्णात असतात तर खलनायिकांना साधा केरही काढता येत नाही. नायिका सगळ्या नात्यांना जपतात तर खलनायिका फार स्वार्थी असल्याने त्यांना नात्याची पर्वा तर नसतेच शिवाय त्या लोकांच्या चांगल्या नातेसंबंधामध्ये बिघाड कसा येईल ते पहात असतात. नायिकांना नाती महत्त्वाची वाटतात तर खलनायिका फक्त पैसा, दागदागिने, चैनीच्या वस्तू यांच्या मागे लागलेल्या असतात, इतकंच नव्हे तर हे सगळं मिळवण्यासाठी त्या कुठल्याही थराला जाऊ शकतात. म्हणजे त्या इतर पुरूषांना त्यासाठी भुरळ घालतात, प्रसंगी चोरी करतात, लबाडी करतात. नायिकांना तथाकथित भारतीय संस्कृतीतल्या पुराणकथा, सणावारांशी निगडित गोष्टी, म्हणी, वाक्प्रचार हे सगळं ठाऊक असतं, तर खलनायिकांना या गोष्टींचा गंधही नसतो. नायिकांना पारंपरिक खाद्यपदार्थ करायला, खायला किंवा लोकांना खाऊ घालायला आवडतात, तर खलनायिका कायम नूडल्स, पास्ता, पिझ्झा, बर्गर असे भारतीय संस्कृतीत न बसणारे पदार्थ खात असतात. शनायासारखा मोदक आणि मोमोजमधला फरकही त्यांना कळत नसतो. या सगळ्या खलनायिकांना डोकं नावाची गोष्ट नसते असं नाही. मायरा किंवा मोनिकासारख्या काहीजणी कॉर्पोरेट जगातले सगळे व्यवहार फार चातुर्याने, कौशल्याने पार पाडतात. बाकीच्यांना डोकं नाही असं दाखवलेलं असलं तरी कुठलंही कारस्थान त्या व्यवस्थित रचतात आणि पार पाडतात. आणि बिचाऱ्या नायिका मात्र त्यांचे सगळे गुन्हे पोटात घालतात. त्याशिवायचं म्हणजे नायिका नवऱ्याने कितीही अपराध, फसवणूक, लांड्यालबाड्या केल्या तरी ते पोटात घालून ‘समजूतदारपणे’ संसार करतात, तर या आधुनिक मुली असलेल्या खलनायिका दुसरा कुणी दागिने, पैसे देतोय म्हणून खुश्शाल नायकाला सोडून त्याच्या मागे जातात (माझ्या नवऱ्याची बायको), इतकंच नाही तर महिलांच्या सुरक्षिततेसाठी केल्या गेलेल्या कौटुंबिक हिंसाचार कायदा, हुंडा प्रतिबंधक कायदा इ. कायद्यांचा सासरच्यांना अडकवण्यासाठी गैरवापर करतात किंवा सासरच्यांना त्या कायद्याचा वापर करून अडकविण्याची धमकी देतात. (घाडगे अँड सून्स) .

हे सगळं इतक्या ठोकळेबाजपणे केलं जातंय की एका मालिकेतल्या नायिकेला किंवा खलनायिकेला झाकावं आणि दुसरीला बाहेर काढावं. पण या ठोकळेबाजपणाच्या आडून खरं तर ध्रुवीकरण केलं जातंय. पारंपरिक, संस्कृतीनिष्ठ यांच्या विरोधात आधुनिक, नीतीहीन असं. आणि हे सगळं गेल्या काही वर्षात बदलत गेलेल्या मानसिकतेचं द्योतक आहे. विसाव्या शतकाच्या शेवटच्या दशकात पुनरूज्जीवनवादी शक्ती पुन्हा जोर धरू लागल्या. वर वर जरी सगळ्या क्षेत्रात स्त्रियांचा वावर सुरू झाल्याने, स्त्रिया बहुशिक्षित झाल्याने, आता स्त्री स्वतंत्र होत चालली आहे असा आभास निर्माण झाला, तरी दुसरीकडे कुटुंबसंस्थेतील स्त्रियांच्या पारंपरिक भूमिकेचे उदात्तीकरण सुरू झालं. तिच्या आईपणाचं भांडवल वेगवेगळ्या माध्यमांमधून केलं जाऊ लागलं. गुढीपाडव्याच्या शोभायात्रांमध्ये पारंपरिक पोशाखातल्या (नऊवारी साडी, नथ, पायात पैंजण, जोडवी, दागदागिने) तरूणी ढोल वाजवतांना दिसू लागल्या. ढोल वाजवणं आणि या पारंपरिक पोशाखावर पुरूषी फेटा बांधणं हे त्यांच्या मुक्तीचं प्रतीक मानलं गेलं. आता तर हा प्रकार दिवसेंदिवस वाढत चाललेला दिसतो. पूर्वीच्या मालिकांमधून न दिसणारा आणि गेल्या काही वर्षांमध्ये हमखास आढळणारा प्रकार म्हणजे वेगवेगळ्या हिंदू सणांना नायिकांनी पारंपरिक पोशाखात नटून थटून कुटुंबाची तथाकथित रीतभात आणि मुख्य म्हणजे आपली महान हिंदू संस्कृती पाळणं. मातृत्वाचं तर इतकं उदात्तीकरण की ‘घाडगे अँड सून्स’मध्ये आधुनिक दाखवल्या गेलेल्या खलनायिकेला – कियाराला गरोदरपणाचं नाटक करावं लागावं किंवा ‘तुझ्यात जीव रंगला’मधल्या नंदिताला नको असतांनाही गरोदरपण निभवावं असं वाटावं. कारण त्या गरोदर राहिल्या तरच त्यांना कुटुंबात मानाचं स्थान मिळेल, त्यांचे लाड केले जातील असं त्यांना वाटतं. आणि ही सगळी तथाकथित मूल्यं ठसवण्यासाठी त्यांना तसाच प्रेक्षकवर्ग सापडला आहे – घरात काम करून थकलेल्या गृहिणी. हे सगळं पाहून त्यांनाही त्यांच्या घरकामाचं महत्त्व पटवून घेण्याशिवाय पर्याय नसतो. पण याच गृहिणी नायिकेच्या रूपाने ‘आदर्श’ ‘संस्कारी’ मुलीचं त्यांच्या मनात रूजत चाललेलं चित्र त्यांच्या पुढील पिढीकडे सोपवणार हा धोका नजरेआड करून चालणार नाही.

‘माझ्या नवऱ्याची बायको’ मधल्या शनाया, किंवा ‘घाडगे अँड सून्स’ मधली कियारा या जेव्हा नूडल्स, पिझ्झा, बर्गरसारखे पदार्थ खातांना दिसतात, तेव्हाही आरोग्याला घातक म्हणून ते खाऊ नयेत असं त्यांना सांगण्याऐवजी त्यांचं हास्यचित्र उभं करायला त्याचा उपयोग होतो म्हणून ते हास्यास्पद पद्धतीनं दाखवलं जातं. तोकडे किंवा अंगालगत कपडे हे त्या त्या व्यक्तीला- म्हणजे ती पुरूष असो किंवा स्त्री- सोयीचं, आरामदायक वाटत असेल तर त्या व्यक्तीला त्याचं स्वातंत्र्य असलं पाहिजे. पण मालिकांमध्ये फक्त तरूण खलनायिकेच्या तोकड्या कपड्यांचं भांडवल केलं जातं. कारण हेही आजूबाजूला घडतंय. विशिष्ट राजकीय विचारसरणीची नेतेमंडळी तर त्यावर ताशेरे झोडत असतातच, पण हा लेख लिहित असतांना दिल्लीतल्या एका मॉलमध्ये एका मध्यमवयीन महिलेने मिनीस्कर्ट परिधान केलेल्या एका तरूणीला तुमच्यासारख्या मुलींवर बलात्कार व्हायला हवेत असं विधान करून खळबळ माजवल्याचं पाहायला मिळतंय.

अलीकडे विवाहबाह्य संबंध हा विषय मालिकांना नव्याने सापडल्यासारखं झालंय. ‘माझ्या नवऱ्याची बायको’‘घाडगे अँड सून्स’ यासारख्या मालिकांमध्ये अशा आधुनिक मुली चांगल्या ‘संस्कारी’ कुटुंबातल्या मुलांना नादी लावून घर तोडणाऱ्या, अशा पद्धतीने उभ्या केलेल्या दिसतात. त्यामुळे अशा मुली या संसार मोडणाऱ्या मुली अशी त्यांची प्रतिमा निर्माण केली जातेय. त्याहीपेक्षा कठीण म्हणजे त्यांच्या संस्कारी बायका नवऱ्याचं दुसऱ्या स्त्रीवर प्रेम असतांनाही त्याला न सोडता, त्याच्या कारवायांनी रंजीस येऊनही आपलं लग्न टिकविण्याची धडपड करतांना दिसतात. लग्न नक्कीच टिकवावं पण ते जर दोघांमध्ये मतभेद, गैरसमज असतील आणि मनात प्रेम असूनही या मतभेदांमुळे लग्न मोडत असेल तर. पण इथे नवऱ्यांच्या मनात दुसऱ्या बाईबद्दल प्रेम आहे हे उघड असतांनाही केवळ कुटुंबसंस्था टिकवण्यासाठी, मुलांपोटी ते टिकवून स्त्रीवर अन्याय होऊ देणं गैर आहे.  

आजच्या धकाधकीच्या कार्यसंस्कृतीत बायकांना स्वयंपाक, गृहकृत्य करायला वेळ मिळत नाही. त्यामुळे त्यांना मोलाने ही कामं करून घ्यावी लागतात. ते साहजिकच आहे. पण ही कामं घरातल्या सगळ्यांची आहेत ती वाटून घेऊन केली पाहिजेत, असं न दाखवता ‘माझ्या नवऱ्याची बायको’, ‘घाडगे अँड सून्स’, ‘तुझ्यात जीव रंगला’,‘खुलता कळी खुलेना’ या आणि अशा अनेक मालिकांमधून ही कामं नायिकांनी, त्यांच्या घरातल्या स्त्रियांनी करायची, पुरूषांना गरम गरम अन्न वाढायचं हेच त्यांचं काम दाखवलेलं आहे. घरात बायकोच्या बरोबरीने काम करणारा पुरूष क्वचितच दाखवला जातो. त्यामुळे या पारंपरिक चित्रात गृहकृत्य, स्वयंपाक न येणारी शनाया, कियारा किंवा मोनिकासारखी आधुनिक मुलगी सहज हास्यास्पद ठरवता येते. पत्नी म्हणून अयोग्य ठरवली जाते. खरं तर अशा प्रकारे आधुनिक विचारांच्या मुलींचं सर्वसाधारणीकरण करणं हेच हास्यास्पद आहे. हे मालिका सादर करणाऱ्या चमूला समजत नसेल असं नाही. पण ते हे सगळं एका विशिष्ट उद्ददेशाने करीत आहेत की काय अशी शंका घ्यायला वाव आहे. स्त्री असो वा पुरूष प्रत्येकाला स्वावलंबी होण्यासाठी सगळी कामं यायला हवीत हे मान्य. पण स्वतःला इतर सर्जनशील कामात गुंतविण्यासाठी तयार स्वयंपाक किंवा इतर गृहकृत्यांसाठी पैसे मोजून सेवा घेणं हे चुकीचं असल्याचं चित्र उभं करून स्त्रियांना पारंपरिक कामांमध्ये गुंतवून ठेवणं, स्त्रीने स्वतःला आरामदायक वाटेल असा पोशाख न घालता पारंपरिक पद्धतीचा पोशाख करणं हे कसं चांगलं आहे हे दाखवीत तिला पुन्हा साडी, दागदागिने यांनी मढवून ठेवणं, मूल जन्माला घालणं, वाढवणं हा एक आनंदाचा भाग असला तरी त्याचं महत्त्व ठसवित आईपणाचे सोहळे साजरे करीत बाईने गुंतून रहाणं, संसार टिकवण्यासाठी वाट्टेल ते सहन करणं हे कसं चांगलं आहे हे ठसवण्याचा प्रयत्न करणं, असे अनेक उद्देश या मालिकांमधल्या आधुनिक मुलींच्या चित्रणामागे असावेत असं वाटलं तर ते चुकीचं ठरू नये. खरं तर आधुनिक स्त्रीच्या आयुष्यातली अनेक अशी वेगवेगळी आव्हानं आहेत ज्यांचा वेध घेता येईल. पण दुर्दैवाने हे प्रभावी दृक्चित्र माध्यम विवाहबाह्य संबंध, पारंपरिक नाती, उत्सव यांचे सोहळे मांडण्यात मग्न आहे.

रस्ता

घरासमोर फार मोठ्ठं खारफुटीच्या जंगलाचं, उत्तनच्या डोंगरांचं दृश्य दिसतं. त्यामुळे दिवसभरात अधूनमधून आणि संध्याकाळी बाहेरच्या जगाशी आता असलेला हा एकमेव संपर्क बंद व्हायच्या आधी सूर्यास्तापर्यंत खिडकीत रेंगाळायचा मोह आवरता येत नाही.

आज मात्र नेहमीच्या वेळेच्या बऱ्याच आधी कुत्र्यांच्या केकाटण्याने खिडकीने जवळ यायला भाग पाडलं. आमच्या या छोट्याशा रस्त्यावर पाच सहा कुत्री आहेत. ल़ॉकडाऊनच्या आधी एक जोडपं गाडीतून येऊन त्यांना खायला घालीत असे. कुत्र्यांना, पक्ष्यांना पाणी पिण्यासाठी रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना वापरात नसलेल्या दगडी रगड्यांची पाळी लोक टाकून देण्याऐवजी आणून ठेवतात. अलीकडेच कारवारातल्या गावी कायमचं रहायला गेलेल्या मैत्रिणीनेही असंच केलं होतं. त्यात कुणीतरी (बहुधा त्या त्या इमारतींचे रखवालदार) पाणी भरुन ठेवतं. सध्या त्या कुत्र्यांना खायला मिळत नसल्याने ते असेच एका पक्ष्याच्या पिल्लाच्या मागे लागले. ते पिल्लू घाबरून समोरच पार्क केलेल्या एका गाडीखाली घुसलं. तिथे ते कुत्रेही पंजा घालायला लागल्यावर बहुधा तीन तरुणी तिथे आल्या आणि त्यांनी कुत्र्यांना हुसकावून लावलं. पण ते पिल्लू काही त्यांना काढता येईना. जवळून जाणाऱ्या एका पोरसवदा मुलाला सांगून पाहिलं. त्यालाही जमेना. मग त्यांनी फोनवरुन कुणाला तरी बोलावलं. मधल्या काळात कुत्र्यांसाठी पाव पैदा केला. तर तिकडे तेवढ्यात आपल्याला कुत्र्यांपासून वाचवणारं कुणीतरी आलंय म्हणून कावळे फारच आत्मविश्वासाने कुत्र्यांभोवती कडं करायला सुरुवात केली. इतकंच नाही तर नुकत्याच बाळंत झालेल्या कुत्रीच्या पिल्लाला टोचे मारायला लागले. मग पुन्हा मुलींची तारांबळ उडाली. त्यांनी कावळ्यांपासून वाचायला गटाराच्या कडेला लपलेल्या पिल्लाला हळूहळू विश्वास देत ताब्यात घेतलं. कावळ्यांनाही खायला काहीतरी दिलं.

हे सगळं चालू असतांनाच. समोरच्या इमारतीचा पहारेकरी कुठेतरी गेलाय याची खात्री करुन घेऊन एक मुलगा फाटकाबाहेरच्या गुलमोहरावरुन आतल्या आंब्याच्या झाडावर चढला ( सुरुवातीलाच रो ङाऊस आहे तेही आत त्यामुळे कुणी पाहिलं नसावं).  त्याचा साथीदार फाटकाबाहेर पिशवी हातात घेऊन तयारीत राहिला. झाडावरच्या मुलाने पाचदहा मिनिटात पिशवीभर कैऱ्या काढून बाहेर उभ्या असलेल्या मुलाकडे फेकल्या. त्यांच्यातला समन्वय इतका चांगला होता की मला क्रिकेटच्या सामन्याची आठवण आली. दोनतीन कैऱ्याच खाली पडल्या असतील. बाकीच्या सगळ्या पिशवीत जमा झाल्या. पिशवी भरल्यावर फार अधाशीपणा बरा नाही असा वयाला न शोभणारा पोक्त विचार करून मुलं पळाली. ती गेल्यावर साधारण तीन चार मिनिटांत त्या इमारतीतले एक गृहस्थ आले. त्यांना दोन कैऱ्या पडलेल्या दिसल्या त्या उचलून खिशात घालीत ते चालू पडले. मग पहारेकरी पोचला. त्याच्याही नशीबात एक कैरी होती. ती उचलून त्याने आपल्या केबिनमध्ये ठेवली.

मधल्या काळात मुलीही पिल्लाला घेऊन गेल्या.

रस्ता पुन्हा सामसूम झाला.

ते सध्या काय करीत असतील?

आमच्या कट्ट्यावर एक पंचेचाळीशीची पोरगेलीशी दिसणारी बाई येत असे. सुरुवातीला ती काही बोलत नसे. हळूहळू ती बोलायला लागल्यावर कळलं की लग्नानंतर काही वर्षातच तिच्या नवऱ्याला दारुचं व्यसन असल्याने तिच्या वडीलांनी त्याला चोप दिला तेव्हा तो घाबरून आपलं मालकीचं घर सोडून पळून गेला. त्यानंतर तिच्या भावाने तिचं हे घर (तिची सही घेऊन) भाड्याने दिलं. त्या भाड्यातून तो तिच्या आणि तिच्या एकुलत्या मुलाच्या उपजीविकेचा आणि मुलाच्या शिक्षणाचा खर्च भागवतो. पण ती दुसऱ्या भावाच्या घरी रहाते. या भावाची बायको तिला घरी थारा देत नाही. आपल्या नणंदेचं पाऊल वाकडं पडू नये म्हणून की ती नकोशी आहे म्हणून नक्की कशासाठी ते माहीत नाही, पण तिने तिला एक कठोर दिनक्रम आखून दिलाय. अर्थात हे काही मला तिच्याकडून कळलं नाही . तिच्या भावाच्या इमारतीत रहाणाऱ्या मैत्रिणींकडून कळलं. तर तो दिनक्रम असा – सकाळी घरातली कामं, आंघोळ वगैरे आटोपून चर्चमध्ये सात वाजता जायचं, तिथे साडेदहापर्यंत थांबायचं. मग घरी आल्यावर भावजय तिला जेवणाच्या वेळेपर्यंत दर वेळी वेगवेगळ्या गोष्टी आणायच्या निमित्ताने बाहेर पाठवते. जेवण आटोपलं की तिने बाहेर पडून संध्याकाळी साडेसहापर्यंत बाहेर रहायचं. या काळात तिने फक्त चालत रहायचं, कुठेही थांबायचं नाही, कुणाशीही बोलायचं नाही. आमच्या काही मैत्रिणी तिला म्हणाल्या अगं तू आमच्याशी बोललीस तर आम्ही थोडंच तिला सांगणार आहोत. यावर तिचं म्हणणं हे की भावजय सांगते की तिची माणसं नणंदेवर लक्ष ठेवून असतात, त्यामुळे ती कुणाशी बोलते, काय बोलते, कुठे जाते हे सगळं तिला कळतं. त्यामुळे पाय दुखले तरी ती सतत चालत रहाते. घरी गेल्यावर अर्थात सकाळच्या सारखंच रात्रीपर्यंत तिला वेगवेगळ्या कामानिमित्त बाहेर धाडलं जातं. मला आपलं वाटायचं की ही तिची भावजय खडूस म्हातारी असणार. तर एकदा मला मैत्रिणींनी ती आमच्या बाकाजवळून जात असतांना दाखवली. मला धक्काच बसला, कारण ती पस्तीशीची तरुणी होती. तिच्यासोबत तिची दत्तक मुलगी होती. इतकी तरुण आणि एकादी मुलगी दत्तक घेणारी बाई असं वागू शकते यावर माझा विश्वासच बसेना.

आमच्या एका जेष्ठ मैत्रिणीची भावजयही अशीच. आमच्यासमोर गोड वागते, तरीही कधी कधी तिचं पितळ उघडं पडतं. शिवाय शेजाऱ्यापाजाऱ्यांकडूनही कळलंय की भावजयीच्या जाचाने ती सकाळी नऊ वाजता घराबाहेर पडते ती दिवसभर कुठल्यातरी पायरीवर, बाकावर बसून संध्याकाळी काळोख पडतांना घरी परतते.

आमच्या परिसरातले एक म्हातारे गृहस्थ सकाळ संध्याकाळ बाकावर बसून असतात. मग कळलं की आधीही ते बायकोसह बाकावर बसलेले असत. पण आता ते प्रमाण अधिक वाढलंय, कारण त्यांचं दुकान त्यांची बायको वारल्यावर मुलाने ताब्यात घेतलं आणि त्यांना घरातली माणसंच बाहेर पाठवतात.

आता या लोकांविषयी कुठून तरी खरं खोटं काहीतरी कळतं. पण मी अशी कित्येक माणसं पाहिलीत जी अगदी पिशवीत खायचे पदार्थ, पाण्याची बाटली, टोपी वगैरे जवळ बाळगून एखाद्या झाडाखाली, बंद दुकानाच्या पायरीवर, मॉलच्या कठड्यावर, बागेतल्या किंवा जेष्ठ नागरिकांसाठी नगरपालिकेने बांधलेल्या बाकांवर दिवसभर बसून असतात. यात बायका कमी आढळल्या तरी त्या असतात हे विशेष. (बायका घरातलं काम करायला उपयोगी पडतात, त्यामुळे नकोशा होती नाहीत बहुधा). त्यातल्या काहींच्या घरी कुणीही नसेल, एकटं रहायचं भय वाटत असेल. थोडीफार हालचाल, जाग आजूबाजूला आहे अशा वातावरणात त्यांना कदाचित अधिक सुरक्षित वाटत असेल, पण वृद्धाश्रमात जावंसं वाटत नसेल (जे काही व्हायचं ते आपल्या घरात व्हावं असंही वाटत असतं).

काहींची घरंही इतकी छोटी असतात (याचा अनुभव मलाही आहे), शिवाय इतक्या चिमुकल्या घरांमध्ये माणसंही इतकी असतात की एका वेळी घरातली सगळी माणसं घरात मावूच शकत नाहीत. ती सगळीच कष्ट करणारी असल्याने कायम कामात असतात. शिवाय रात्री सगळे घरातच झोपतात असं नाही, त्यातले काही बाहेर कुठे रस्त्यावर, दुकानाच्या पायरीवर झोपतात. अशा माणसांना चोवीस तास घरात एकत्र रहावं लागलं तर हातपाय बांधूनच बसावं लागेल आणि तरीही कदाचित जागा पुरणार नाही अशी स्थिती असते.

आता टाळेबंदीच्या काळात हे सगळे काय करीत असतील?

काटकसर

आज चंदर सांगत होता, “शुभा, पूर्वी मी चहा करतांना चहाचा चमचा भरुन टाकायचो, आता सपाट चमचा टाकतो.” फाटलेल्या पायजम्याचा राखेपर्यंतचा प्रवास वाचतांना हसत असले तरी पुडीचा दोरा मीही जपून ठेवते. आमच्या पदभ्रमंतीच्या काळात एकदा उरलेल्या मीठाची आणि तिखटाची टाकून देण्यासाठी काढलेली पुडी मी ठेवून दिली आणि त्यानंतर आम्ही वाट चुकून अडकलो, भुकेने बेजार झालो, शेवटी कुठेतरी पाव आणि अंडी आणि थोडं तेल मिळालं. पण बाकी काही नव्हतं. मग मी त्या पुड्या काढल्यावर प्रकाशकडून मॅडम तुम्ही थोर आहात अशी शाबासकी मिळाली. एरव्हीही मी शिराळ्याची सालं, कोथिंबीरीच्या काड्या, पालेभाज्यांची देठं टाकून न देता वापरते. पण आतापर्यंत काय व्हायचं की दोघांसाठी वाटीभर भात शिजायला टाकतांना त्यात अर्धी मूठ नकळत पडायची, असूं दे आल्यागेल्यासाठी म्हणून. पण आता भांड्यातला तांदूळ कमी करून डब्यात पुन्हा टाकणं वाढलंय. पदार्थ अगदी ठीक्क (हा माझ्या मैत्रिणीच्या आईचा शब्द तोंडी बसलेला) व्हावा म्हणून थोडा थोडा दूधी भोपळा, लाल भोपळा, भेंड्या, तोंडल्या वगळून बाजूला ठेवून मग त्याचंच सांबार करायचं हेही ठरलेलं. पण आता काहीही वाया गेलं की आमचा क्षितिज म्हणतो तसं अगदी जीवावर येतं. पूर्वी धान्य, भाज्या धुतांना सिंकमध्ये काही सांडलं तर स्वच्छतेच्या नावाखाली टाकून देणारी मी आता सिंकमध्ये पडलेला लोण्याचा गोळा धुवून घेणाऱ्या सुनीताबाईंची शिष्या होऊन नाहीतरी शिजवायचंच आहे असं म्हणत ते टिपून घेते. माझे वडील सांगत शेतकऱ्याला धान्याचा एकेक कण पिकवायला कष्ट पडतात, त्यामुळे वाया जाऊ देऊ नका, ते आता फारच पटतंय. पण हे शहाणपण नंतरही असंच टिकेल का?