औंधचं कलासंग्रहालय

सांगली जिल्ह्यातल्या तडसर या उदय रोटेंच्या गावी दोन दिवस रहातांना आजूबाजूची बघण्याजोगी ठिकाणं पहायला डॉ. कैलास जोशींच्या गाडीने निघालो. गाडीचे मालकचालक, स्वतः उदय, डॉ. गजानन अपिने, चंदर आणि मी. इतक्या थोर समीक्षकांमध्ये माझ्यासारखी एकटी अज्ञ कवी सापडल्यावर काय होईल याची कल्पना केलेली बरी. गहन, गंभीर चर्चा चालत असतांना मी फक्त श्रवणभक्ती करत होते. अर्थात सगळीच चर्चा काही गंभीर नव्हती. बरेच किस्सेही सांगितले जात होते. उदयने गंमतीने आमच्या गावाला ‘सकाळी तडसर आणि दुपारनंतर येडसर’ असं म्हटलं जातं असं सांगितलं. मला वाटलं की हे पिण्याबिण्याशी संबंधित असेल. पण अगदीच तसं नव्हतं. वैराच्या, सूडाच्या भावनेने केल्या जाणाऱ्या हत्यांचा संदर्भ होता. खरं तर आमचे साताऱ्यातले सर्व प्रेमळ मित्र आणि उदयच्या गांवचे आतिथ्यशील लोक पहाता ते खरं वाटेना. पण सुप्रसिद्ध बापू वाटेगावकर याच पट्टयातले. त्यांची मुलाखत मी पाहिली आहे. अन्यायाविरोधात का होईना त्यांच्याकडून खून झाले त्यामुळे थोडंफार तथ्य या संदर्भात आजघडीला असण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. असो, तर सर्वात प्रथम आम्ही मोहरा वळवला तो औंध संस्थानाच्या दिशेने. यमाई मंदिर पाहून मग कलासंग्रहालय पहायला निघालो.

औंधचे संस्थानिक भवानराव उर्फ बाळासाहेब पंतप्रतिनिधी यांच्याविषयीचे संदर्भ माडगूळकरबंधूंच्या लिखाणात बरेच आढळतात. राजाचं व्यायामाचं वेड, कलासक्ती, जनसामान्यात मिसळून जाणं इत्यादी. तर याच बाळासाहेबांनी बांधलेलं हे कला संग्रहालय. याचा आराखडाही त्यांनीच तयार केला आहे. आतली रचना साधी पण व्यवस्थित उजेड यावा आणि एका दालनातून दुसऱ्या दालनात जात जात सर्व संग्रहालय पाहून बाहेर पडता यावं अशा प्रकारची आहे. बाहेर मोठं आवार, त्यात लावलेली देशी झाडं, ठिकठिकाणी बसायला बाकं, बाग, मुख्य म्हणजे चांगलं स्वच्छतागृह आहे. फक्त ज्यात लोकांना घरून आणलेलं अन्न खाण्यासाठी व्यवस्था असलेला एक भाग असेल आणि खाद्यपदार्थ विकतही मिळतील अशा एका उपाहारगृहाची सोय असायला हवी होती. कारण संग्रहालय पहायला अख्खा दिवसही अपुरा पडतो आणि बाहेर बागेत बसून लोक घरून आणलेले पदार्थ खातांना दिसत होते. त्यामुळे कचराही होतो.

संग्रहालयाच्या प्रवेशद्वाराजवळ बाळासाहेबांचं कट्याळकरांनी काढलेलं मोठं तैलचित्र आहे. आत वेगवेगळ्या दालनात भारतीय आणि पाश्चात्य चित्रकारांनी काढलेली मूळ चित्रं आणि काहींच्या प्रतिकृती, शिल्पं, प्रसिद्ध शिल्पांच्या स्थानीय कलाकारांकडून करून घेतलेल्या प्रतिकृती आहेत. एक दालन वेगवेगळ्या शस्त्रास्त्रांचं आहे. एका दालनात राणीने – भवानरावांच्या तिसऱ्या पत्नी माईसाहेब यांनी भरतकामाने केलेली चित्रं आहेत. त्यात भरतकामाने सूर्योदयाच्या वेळच्या प्रकाशाच्या छटा एका चित्रात फार छान आल्या आहेत. भवानरावांचे पुत्र अप्पासाहेब हे भारताचे राजदूत म्हणून काम करीत असतांना त्यांना भेट मिळालेल्या आणि त्यांनी संग्रह केलेल्या वस्तूंचे एक दालन आहे. त्यातल्या इतर वस्तू तर बघण्याजोग्या आहेतच पण कळसूत्री बाहुल्या नक्की पहाव्यात. आणखी एक आवर्जून पहावी अशी चीज म्हणजे तिबेटी पोथ्या. त्या पोथ्यांची अक्षरलेखनकला तर पहाण्याजोगी आहेच पण त्यांची रंगसंगतीही सुंदर आहे.  कोट्याळकरांनी शिवतांडवनृत्याच्या केलेल्या चित्रमालेचं एक दालन आहे. वेगवेगळ्या तत्कालीन कलाकारांनी केलेली आत्मचित्रं आणि इतर कलावंतांची रेखाटलेली व्यक्तीचित्रं आहेत. त्यातलं आबालाल रहिमानांचं व्यक्तीचित्रं ( आठवत नाही पण बहुधा बाबूराव पेंटरांनी काढलेलं असावं) वेगळं आहे. एम्.व्ही. धुरंधर, पंडित सातवळेकर, माधवराव सातवळेकर, बाबूराव पेंटर इत्यादींची चित्रं पहायला मिळतात. राजा रवी वर्मा यांची ‘सैरंध्री’, ‘दमयंती’ आणि ‘मल्याळी तरूणी’ ही मूळ चित्रं पहायला मिळतात. तसंच वेगवेगळ्या चित्रकारांनी रेखाटलेली सैरंध्रीही बघता येते.  मोगल, राजस्थानी, पहाडी, बंगाली, पंजाबी अशा वेगवेगळ्या शैलींतील अभिजात भारतीय लघुचित्रांचा मोठा संग्रह आहे. त्यात रागमालिका, अष्टनायिका आहेत, ज्या मुंबईतल्या वस्तूसंग्रहालयातही पहायला मिळतात. पण आम्ही सर्वात अधिक रेंगाळलो ते पहाडी शैलीतल्या (बहुधा)  मोलाराम या चित्रकाराच्या किरातार्जुन युद्धाच्या मालिकेची चित्रं पहाण्यात. मोलाराम हा अठराव्या शतकातला चित्रकार एक कवी, इतिहासज्ञ, तत्वज्ञ आणि राजनीतिज्ञही होता. तो मूळचा काश्मीरचा आणि तो मोगल शैलीत चित्रं काढीत असे. पण तो नंतर गढवाल राज्यात आला. त्याने गढवाल शैलीला एक नवे वळण दिलं असं म्हणतात. या चित्रमालिकेत जवळपास शंभरच्या आसपास चित्रं या एकाच विषयावर आहेत आणि ती घटनाक्रमानुसार लावलेली आहेत. त्यामुळे ती पहातांना चलच्चित्र पहात असल्याचा भास होतो. तप करणाऱ्या अर्जुनाच्या हळूहळू वाढत जाणाऱ्या दाढीमिशा, आजूबाजूच्या जंगलात लहानमोठे प्राणी वावरताहेत, मोठे प्राणी लहान प्राण्यांची शिकार करताहेत, तपोभंग करण्यासाठी आलेल्या सुंदर अप्सरांचे विभ्रम आणि या साऱ्याने विचलीत न होता चालू असलेली अर्जुनाची तपश्चर्या. हे सगळं दाखवतांना एकाच सपाट पृष्ठभागावर ही सगळी छोटी, छोटी कथनं चित्रकाराने दाखवली आहेत. युद्धाच्या वेळी हळूहळू पुढेमागे होणारे लढाईचे पवित्रे घेणारा वेगवेगळ्या मुद्रेतला अर्जुनही एकाच पृष्ठभागावर दिसतो. एव्हढ्याशा अवकाशात हे सगळं दाखवतांना जे सूक्ष्म रेखाटन केलेलं आहे ते अप्रतिम आहे. रंगांचा वापरही फार सुंदर आहे आणि ते सुंदर रंग अजूनही तितकेच ताजे वाटतात हे विशेष. त्या चित्रांमध्ये काहीतरी लिहिलेलंही होतं. पण वाचण्याइतका वेळ नव्हता. बहुधा त्या मोलारामच्या चित्रविषयासंबंधी कविता असाव्यात. या एकाच दालनात फार काळ रेंगाळल्याने जवळपास अर्धं संग्रहालय पहायचं राहून गेलं. बघू पुन्हा कधीतरी.

जयपुरची खादाडी

मागे २०११ मध्ये सवाई माधोपुरला गेलो होतो, रणथंबोरच्या जंगलाची सफर करायला. तेव्हा शेवभाजी, शेवटमाटर, दालबाटी चुरमा हे राजस्थानी पदार्थ फार मनापासून खाल्ले होते. मला केर सांग्रीची भाजीही चाखून पहायची होती -निव्वळ हा काय प्रकार आहे या कुतूहलापोटी. एका मारवाडी मैत्रिणीने सांगितलं की जयपुरला नक्की मिळेल. आणि अगदी पहिल्याच दिवशी आम्हाला ट्रायडंटमध्ये केर सांग्रीची भाजी तर मिळालीच पण क्षितिजला लाल मांस खायचं होतं तेही मिळालं.

केर एक प्रकारचं बोरासारखं, छोट्या बोराएवढं फळ असतं आणि सांग्री एक प्रकारच्या शेंगा असतात. हे दोन्ही वाळवंटात उगवतात. उन्हाळ्यात तापमान फार वाढलं की काही उगवणं कठीण होतं. त्यामुळे केर आणि सांग्री वाळवून ठेवून त्यांचा साठा केला जातो. भाजी नसेल तेव्हा वाळवलेल्या केरसांग्रीला पाण्यात काही काळ भिजवून ठेवल्यावर त्या वापरण्यासाठी तयार असतात. वाळवण्याच्या प्रक्रियेत काही कचरा भाजीत राहून गेला असेल तर तो नीट साफ करावा लागतो. मग दोन्ही वाफवून बाजूला ठेवून फोडणीत हिंग, जिरं, बडीशेप, लाल सुक्या मिरच्या, घालून त्यात वाफवलेली भाजी घातली जाते. मग त्यात धणेपूड, मिरचीपूड, हळदपूड, गरम मसाला, आमचूर घालून नीट ढवळून फेटलेलं दही, मनुका, मीठ घालून वाफ आणली की झाली भाजी तयार. राजस्थानातल्या जेवणात तेल बरंच आढळलं , तसंच ते या भाजीतही बरंच होतं. पण आवडली आम्हाला.

मग दुसऱ्या दिवशी दालबाटी, चुरमा खायला गेलो. सवाई माधोपुरला जो चुरमा खाल्ला होता तो गव्हाच्या बाटीचा होता. इथे आम्हाला दोन प्रकारच्या बाटीचा चुरमा खायला मिळाला -गव्हाच्या आणि बाजरीच्या. मला बाजरीचा चुरमा अधिक आवडला. त्यात गूळ होता. त्यासोबत कढीपकोडी, भात आणि अप्रतिम असं मिरचीचं लोणचं. सोबत लस्सी. मजा आ गया.

गट्टेका साग आधी सवाई माधोपुरला खाल्लं होतं त्यापेक्षा इथलं वेगळं होतं. तिथलं दही, बेसन आणि धणेपूड, बडीशेपपूड टाकून बनवलेलं होतं, तर इथे कांद्याची आणि गरम मसाल्याची चव होती.

ठिकठिकाणी पवित्र भोजनालय अशा पाट्या होत्या. त्याच्या आधी अर्थातच मालकाचं नाव होतं. जसं की श्याम पवित्र भोजनालय, शर्मा पवित्र भोजनालय वगैरे. तेव्हा आमच्या चालकाला विचारलं की हा काय प्रकार आहे ? इथे कांदालसूणविरहीत भोजन मिळतं का? तर त्याने सांगितलं असं काही नाही. फक्त मांसाहार शिजवला जात नाही तिथे म्हणून पवित्र भोजनालय म्हणतात.

चांगली प्रतिष्ठित उपाहारगृहं असोत की रस्त्यावरचे ठेले, न्याहारीसाठी काही ठराविक पदार्थ सगळीकडे दिसत होते – पराठा, पोहे, पुरी भाजी, कचोरी. काही ठिकाणी प्याज कचोरी, मावा कचोरी असे फलक दिसले. कुतूहलापोटी शेवटच्या दिवशी जयपुर स्थानकाजवळच्या सुप्रसिद्ध ‘रावत कचोरी’मध्ये कचोरी खायला गेलो. माव्याचं सारण भरून मग तळून केलेली कचोरी पाकात बुडवून तिच्यावर सुक्या मेव्याचे काप घालतात. ही फार गोडमिट्ट होती. प्याज कचोरीत कांदा फार नव्हता, बटाटाच अधिक होता. पण जे काही होतं ते फार चविष्ट होतं.

तिथे बाजारात सर्वत्र पेरु विकायला ठेवलेले दिसले. अगदी रात्री नऊ वाजताही भाज्या, फळं विकणारे बाजारात दिसत. सवाई माधोपुरला पेरुच्या बागा पाहिल्या होत्या आणि पेरु घेतले होते ते फार गोड निघाले होते. म्हणून इथेही पेरु घेतले. ओवी रणथंबोरमध्ये वाघांच्या कॉरिडॉरवर काम करीत असतांना तिने तिथल्या ओबेरॉयच्या शेफकडून भरलेल्या पेरुची रसभाजी शिकून घेतली होती आणि माझ्या वाढदिवसादिवशी करुन डब्यात भरून दिली होती. ती भाजी करायची ठरली. त्यासाठी बारीक चिरलेलं आलं,लसूण, हिरवी मिरची तेलावर परतून त्यात कुस्करलेलं पनीर आणि दरदरीत वाटलेला सुका मेवा आणि मीठ त्यात टाकून परतून घ्यायचं. मग ते सारण भरल्या वांग्यासाठी चीर देतो त्याप्रमाणे चीर दिलेल्या पेरुत भरायचं. ते पेरु तुपावर परतून घ्यायचे. एका बाजूला कांदा टोमॅटोचा मसाला करून वाटून घ्यायचा. त्यात धणेपूड आणि वेलची, दालचिनी, लवंग इतकेच मसाल्याचे पदार्थ बारीक वाटून टाकायचं, आल्या लसणाचं वाटण टाकायचं. फोडणीत एक दालचिनी, दोन लवंगा, चार वेलच्या, किंचित हळद टाकून त्यात कांदा टोमॅटोचा मसाला नीट परतून घ्यायचा. त्यात भरलेले पेरु टाकायचे. सारण उरलं असल्यास तेही टाकायचं. सर्व नीट परतून हवं असल्यास थोडं पाणी आणि चवीनुसार मीठ टाकून शिजवायचं. झाली की भरल्या पेरुची भाजी तय्यार.

तिथे सर्वत्र गजक मिळेल अशा पाट्या होत्या. गजक हा तीळाच्या किंवा शेंगदाण्याच्या सपाट चिक्कीचा प्रकार आहे. त्यासाठी आधी जाड बुडाच्या कढईत तीळ भाजून घेतले जातात. ते थंड झाल्यावर त्याची पूड करुन गूळाच्या किंवा साखरेच्या पाकात नीट मिसळून एखाद्या थाळीला तूप लावून त्यावर पातळ थर दिला जातो. हे फार वेगवेगळ्या आकारात मिळतात. आम्हाला मिळालेला गजक अळूवडीसारख्या आकाराचा होता. त्याशिवाय तिथला प्रसिद्ध घीवरही घेतला. या घीवरमध्ये तिथे रबडी टाकून खातात. अर्थात अशी खादाडी केल्यावर वाढलेलं वजन पुन्हा मूळ पदावर आणण्यासाठी इथे आल्यावर व्यायाम करणं भागच आहे म्हणा.