मराठी मालिकांमधलं आधुनिक मुलींचं चित्रण

अलीकडेच ‘स्त्री लिंग पुल्लिंगी’ नावाच्या मराठी वेब मालिकेतील स्त्री कलाकारांवर त्या ज्या भूमिका साकार करीत होत्या त्यात शिव्या देतांना, दारू पितांना, सिगारेट ओढतांना दाखवल्यामुळे त्यांना ट्रोलिंग होत असल्याची बातमी पाहिली. त्याच मालिकेतल्या पुरूष व्यक्तिरेखाही तशाच वागत असतील. पण पुरूष कलाकारांना कुणी ट्रोलिंग केल्याचं ऐकिवात नाही. बरं दारू पिणं, सिगरेट ओढणं आरोग्याला घातक आहे म्हणून हे ट्रोलिंग होत नाही तर ते मुली करताहेत म्हणून होतंय. याचं कारण स्त्रीने कसं वागावं याचे पितृसत्ताक पद्धतीने घालून दिलेले दंडक प्रत्यक्षातल्याच नव्हे तर कल्पितकथांमधल्या बायकांनाही समाजाने लागू केलेले दिसतात.

मुलींनी शिव्या देणं हे तर लोकांना फारच खटकतंय. एक गंमत म्हणून मला आलेले अनुभव सांगते. आमच्या एका मैत्रिणीला सुरूवातीला ब्लँक कॉल्स यायचे. तिला काही कळत नव्हतं कोण बोलतंय. पण चौथ्या पाचव्या वेळी समोरून पुरूषी आवाजात “हाय डार्लिंग” आलं आणि तिने जो अस्सल ‘भ’कारी शिव्यांचा तडाखा लावला की नंतर पुन्हा तिला असा फोन आला नाही. मग मलाही एकदा घरच्या फोनवर रात्री विचित्र बरळणारे फोन आल्यावर मीही (मला ‘भ’कारी शिव्या येत नसल्या तरी ज्या काही येत होत्या त्या) शिव्यांचा तडाखा लावल्यावर आश्चर्यकारक रित्या ते फोन बंद झाले. असा बायकांना शिव्यांचा उपयोग होतो. आणि कुठल्याच बायका शिव्या देत नाहीत असं नाही. कित्येक बायका देतात. पण ‘संस्कारी’ बायका शिव्या देत नाहीत असा लोकांचा समज आहे. आधुनिक मराठी मालिकांमध्येही तथाकथित संस्कारी बायका आणि आधुनिक मुली (ज्या अर्थातच त्यांच्या मते संस्कारी नसतात) यांचं विरोधाभासात्मक चित्रण आढळतं.

उदारहणार्थ झी वाहिनीवरच्या ‘माझ्या नवऱ्याची बायको’ ‘तुला पाहते रे’ ‘खुलता कळी खुलेना’ इत्यादी मालिकांमधील राधिका आणि शनाया, ईशा आणि मायरा (किंवा दुसरी खलनायिका सोनियाही), मानसी आणि मोनिका किंवा कलर्स मराठी वरच्या  ‘घाडगे अँड सून्स’ मधल्या अमृता आणि कियारा अशा नायिका-खलनायिकांच्या जोड्या पाहिल्यावर हे ध्यानात येईल. यातल्या नायिका साडी किंवा सलवार -कमीझ-ओढणी अशा सोज्वळ पोशाखात तर खलनायिका अर्ध्यामुर्ध्या, तोकड्या कपड्यात दिसतात. नायिकांना स्वयंपाकपाणी चांगलंच जमत असतं, किंबहुना त्या सुगरणीच दाखवल्या गेल्यात, तर खलनायिकांना साधा चहाही करायला जमत नाही किंवा त्यांचा स्वयंपाकासाठी स्वयंपाकीण बाई ठेवण्यावर भर असतो. नायिका या स्वयंपाकातच नव्हे तर इतरही गृहकृत्यात अगदी निष्णात असतात तर खलनायिकांना साधा केरही काढता येत नाही. नायिका सगळ्या नात्यांना जपतात तर खलनायिका फार स्वार्थी असल्याने त्यांना नात्याची पर्वा तर नसतेच शिवाय त्या लोकांच्या चांगल्या नातेसंबंधामध्ये बिघाड कसा येईल ते पहात असतात. नायिकांना नाती महत्त्वाची वाटतात तर खलनायिका फक्त पैसा, दागदागिने, चैनीच्या वस्तू यांच्या मागे लागलेल्या असतात, इतकंच नव्हे तर हे सगळं मिळवण्यासाठी त्या कुठल्याही थराला जाऊ शकतात. म्हणजे त्या इतर पुरूषांना त्यासाठी भुरळ घालतात, प्रसंगी चोरी करतात, लबाडी करतात. नायिकांना तथाकथित भारतीय संस्कृतीतल्या पुराणकथा, सणावारांशी निगडित गोष्टी, म्हणी, वाक्प्रचार हे सगळं ठाऊक असतं, तर खलनायिकांना या गोष्टींचा गंधही नसतो. नायिकांना पारंपरिक खाद्यपदार्थ करायला, खायला किंवा लोकांना खाऊ घालायला आवडतात, तर खलनायिका कायम नूडल्स, पास्ता, पिझ्झा, बर्गर असे भारतीय संस्कृतीत न बसणारे पदार्थ खात असतात. शनायासारखा मोदक आणि मोमोजमधला फरकही त्यांना कळत नसतो. या सगळ्या खलनायिकांना डोकं नावाची गोष्ट नसते असं नाही. मायरा किंवा मोनिकासारख्या काहीजणी कॉर्पोरेट जगातले सगळे व्यवहार फार चातुर्याने, कौशल्याने पार पाडतात. बाकीच्यांना डोकं नाही असं दाखवलेलं असलं तरी कुठलंही कारस्थान त्या व्यवस्थित रचतात आणि पार पाडतात. आणि बिचाऱ्या नायिका मात्र त्यांचे सगळे गुन्हे पोटात घालतात. त्याशिवायचं म्हणजे नायिका नवऱ्याने कितीही अपराध, फसवणूक, लांड्यालबाड्या केल्या तरी ते पोटात घालून ‘समजूतदारपणे’ संसार करतात, तर या आधुनिक मुली असलेल्या खलनायिका दुसरा कुणी दागिने, पैसे देतोय म्हणून खुश्शाल नायकाला सोडून त्याच्या मागे जातात (माझ्या नवऱ्याची बायको), इतकंच नाही तर महिलांच्या सुरक्षिततेसाठी केल्या गेलेल्या कौटुंबिक हिंसाचार कायदा, हुंडा प्रतिबंधक कायदा इ. कायद्यांचा सासरच्यांना अडकवण्यासाठी गैरवापर करतात किंवा सासरच्यांना त्या कायद्याचा वापर करून अडकविण्याची धमकी देतात. (घाडगे अँड सून्स) .

हे सगळं इतक्या ठोकळेबाजपणे केलं जातंय की एका मालिकेतल्या नायिकेला किंवा खलनायिकेला झाकावं आणि दुसरीला बाहेर काढावं. पण या ठोकळेबाजपणाच्या आडून खरं तर ध्रुवीकरण केलं जातंय. पारंपरिक, संस्कृतीनिष्ठ यांच्या विरोधात आधुनिक, नीतीहीन असं. आणि हे सगळं गेल्या काही वर्षात बदलत गेलेल्या मानसिकतेचं द्योतक आहे. विसाव्या शतकाच्या शेवटच्या दशकात पुनरूज्जीवनवादी शक्ती पुन्हा जोर धरू लागल्या. वर वर जरी सगळ्या क्षेत्रात स्त्रियांचा वावर सुरू झाल्याने, स्त्रिया बहुशिक्षित झाल्याने, आता स्त्री स्वतंत्र होत चालली आहे असा आभास निर्माण झाला, तरी दुसरीकडे कुटुंबसंस्थेतील स्त्रियांच्या पारंपरिक भूमिकेचे उदात्तीकरण सुरू झालं. तिच्या आईपणाचं भांडवल वेगवेगळ्या माध्यमांमधून केलं जाऊ लागलं. गुढीपाडव्याच्या शोभायात्रांमध्ये पारंपरिक पोशाखातल्या (नऊवारी साडी, नथ, पायात पैंजण, जोडवी, दागदागिने) तरूणी ढोल वाजवतांना दिसू लागल्या. ढोल वाजवणं आणि या पारंपरिक पोशाखावर पुरूषी फेटा बांधणं हे त्यांच्या मुक्तीचं प्रतीक मानलं गेलं. आता तर हा प्रकार दिवसेंदिवस वाढत चाललेला दिसतो. पूर्वीच्या मालिकांमधून न दिसणारा आणि गेल्या काही वर्षांमध्ये हमखास आढळणारा प्रकार म्हणजे वेगवेगळ्या हिंदू सणांना नायिकांनी पारंपरिक पोशाखात नटून थटून कुटुंबाची तथाकथित रीतभात आणि मुख्य म्हणजे आपली महान हिंदू संस्कृती पाळणं. मातृत्वाचं तर इतकं उदात्तीकरण की ‘घाडगे अँड सून्स’मध्ये आधुनिक दाखवल्या गेलेल्या खलनायिकेला – कियाराला गरोदरपणाचं नाटक करावं लागावं किंवा ‘तुझ्यात जीव रंगला’मधल्या नंदिताला नको असतांनाही गरोदरपण निभवावं असं वाटावं. कारण त्या गरोदर राहिल्या तरच त्यांना कुटुंबात मानाचं स्थान मिळेल, त्यांचे लाड केले जातील असं त्यांना वाटतं. आणि ही सगळी तथाकथित मूल्यं ठसवण्यासाठी त्यांना तसाच प्रेक्षकवर्ग सापडला आहे – घरात काम करून थकलेल्या गृहिणी. हे सगळं पाहून त्यांनाही त्यांच्या घरकामाचं महत्त्व पटवून घेण्याशिवाय पर्याय नसतो. पण याच गृहिणी नायिकेच्या रूपाने ‘आदर्श’ ‘संस्कारी’ मुलीचं त्यांच्या मनात रूजत चाललेलं चित्र त्यांच्या पुढील पिढीकडे सोपवणार हा धोका नजरेआड करून चालणार नाही.

‘माझ्या नवऱ्याची बायको’ मधल्या शनाया, किंवा ‘घाडगे अँड सून्स’ मधली कियारा या जेव्हा नूडल्स, पिझ्झा, बर्गरसारखे पदार्थ खातांना दिसतात, तेव्हाही आरोग्याला घातक म्हणून ते खाऊ नयेत असं त्यांना सांगण्याऐवजी त्यांचं हास्यचित्र उभं करायला त्याचा उपयोग होतो म्हणून ते हास्यास्पद पद्धतीनं दाखवलं जातं. तोकडे किंवा अंगालगत कपडे हे त्या त्या व्यक्तीला- म्हणजे ती पुरूष असो किंवा स्त्री- सोयीचं, आरामदायक वाटत असेल तर त्या व्यक्तीला त्याचं स्वातंत्र्य असलं पाहिजे. पण मालिकांमध्ये फक्त तरूण खलनायिकेच्या तोकड्या कपड्यांचं भांडवल केलं जातं. कारण हेही आजूबाजूला घडतंय. विशिष्ट राजकीय विचारसरणीची नेतेमंडळी तर त्यावर ताशेरे झोडत असतातच, पण हा लेख लिहित असतांना दिल्लीतल्या एका मॉलमध्ये एका मध्यमवयीन महिलेने मिनीस्कर्ट परिधान केलेल्या एका तरूणीला तुमच्यासारख्या मुलींवर बलात्कार व्हायला हवेत असं विधान करून खळबळ माजवल्याचं पाहायला मिळतंय.

अलीकडे विवाहबाह्य संबंध हा विषय मालिकांना नव्याने सापडल्यासारखं झालंय. ‘माझ्या नवऱ्याची बायको’‘घाडगे अँड सून्स’ यासारख्या मालिकांमध्ये अशा आधुनिक मुली चांगल्या ‘संस्कारी’ कुटुंबातल्या मुलांना नादी लावून घर तोडणाऱ्या, अशा पद्धतीने उभ्या केलेल्या दिसतात. त्यामुळे अशा मुली या संसार मोडणाऱ्या मुली अशी त्यांची प्रतिमा निर्माण केली जातेय. त्याहीपेक्षा कठीण म्हणजे त्यांच्या संस्कारी बायका नवऱ्याचं दुसऱ्या स्त्रीवर प्रेम असतांनाही त्याला न सोडता, त्याच्या कारवायांनी रंजीस येऊनही आपलं लग्न टिकविण्याची धडपड करतांना दिसतात. लग्न नक्कीच टिकवावं पण ते जर दोघांमध्ये मतभेद, गैरसमज असतील आणि मनात प्रेम असूनही या मतभेदांमुळे लग्न मोडत असेल तर. पण इथे नवऱ्यांच्या मनात दुसऱ्या बाईबद्दल प्रेम आहे हे उघड असतांनाही केवळ कुटुंबसंस्था टिकवण्यासाठी, मुलांपोटी ते टिकवून स्त्रीवर अन्याय होऊ देणं गैर आहे.  

आजच्या धकाधकीच्या कार्यसंस्कृतीत बायकांना स्वयंपाक, गृहकृत्य करायला वेळ मिळत नाही. त्यामुळे त्यांना मोलाने ही कामं करून घ्यावी लागतात. ते साहजिकच आहे. पण ही कामं घरातल्या सगळ्यांची आहेत ती वाटून घेऊन केली पाहिजेत, असं न दाखवता ‘माझ्या नवऱ्याची बायको’, ‘घाडगे अँड सून्स’, ‘तुझ्यात जीव रंगला’,‘खुलता कळी खुलेना’ या आणि अशा अनेक मालिकांमधून ही कामं नायिकांनी, त्यांच्या घरातल्या स्त्रियांनी करायची, पुरूषांना गरम गरम अन्न वाढायचं हेच त्यांचं काम दाखवलेलं आहे. घरात बायकोच्या बरोबरीने काम करणारा पुरूष क्वचितच दाखवला जातो. त्यामुळे या पारंपरिक चित्रात गृहकृत्य, स्वयंपाक न येणारी शनाया, कियारा किंवा मोनिकासारखी आधुनिक मुलगी सहज हास्यास्पद ठरवता येते. पत्नी म्हणून अयोग्य ठरवली जाते. खरं तर अशा प्रकारे आधुनिक विचारांच्या मुलींचं सर्वसाधारणीकरण करणं हेच हास्यास्पद आहे. हे मालिका सादर करणाऱ्या चमूला समजत नसेल असं नाही. पण ते हे सगळं एका विशिष्ट उद्ददेशाने करीत आहेत की काय अशी शंका घ्यायला वाव आहे. स्त्री असो वा पुरूष प्रत्येकाला स्वावलंबी होण्यासाठी सगळी कामं यायला हवीत हे मान्य. पण स्वतःला इतर सर्जनशील कामात गुंतविण्यासाठी तयार स्वयंपाक किंवा इतर गृहकृत्यांसाठी पैसे मोजून सेवा घेणं हे चुकीचं असल्याचं चित्र उभं करून स्त्रियांना पारंपरिक कामांमध्ये गुंतवून ठेवणं, स्त्रीने स्वतःला आरामदायक वाटेल असा पोशाख न घालता पारंपरिक पद्धतीचा पोशाख करणं हे कसं चांगलं आहे हे दाखवीत तिला पुन्हा साडी, दागदागिने यांनी मढवून ठेवणं, मूल जन्माला घालणं, वाढवणं हा एक आनंदाचा भाग असला तरी त्याचं महत्त्व ठसवित आईपणाचे सोहळे साजरे करीत बाईने गुंतून रहाणं, संसार टिकवण्यासाठी वाट्टेल ते सहन करणं हे कसं चांगलं आहे हे ठसवण्याचा प्रयत्न करणं, असे अनेक उद्देश या मालिकांमधल्या आधुनिक मुलींच्या चित्रणामागे असावेत असं वाटलं तर ते चुकीचं ठरू नये. खरं तर आधुनिक स्त्रीच्या आयुष्यातली अनेक अशी वेगवेगळी आव्हानं आहेत ज्यांचा वेध घेता येईल. पण दुर्दैवाने हे प्रभावी दृक्चित्र माध्यम विवाहबाह्य संबंध, पारंपरिक नाती, उत्सव यांचे सोहळे मांडण्यात मग्न आहे.

मुंबई लोकलमधले किस्से

जवळपास पंचेचाळीस वर्षं मी मुंबईच्या तिन्ही रेल्वेमार्गांवर प्रवास केला. गर्दी वाढायला लागल्यावर अशक्य झाल्यावर प्रथम वर्गात, त्याआधी दुसऱ्या वर्गात. या काळात अनेक अनुभव आले, काही मजेशीर, काही करूण.

अठरापगडजणींचे माझे बरेच वेगवेगळ्या गाड्यांमध्ये वेगवेगळे गट होते. ती सगळी आपापल्या परीने वेगवेगळी विश्वं होती प्रेमाची, लाडाकोडाची, हेव्यादाव्याची, सत्तासंघर्षाची.

सत्तेचा संघर्ष फलाटावरच सुरू होई. चालत्या गाडीत उडी मारण्यासाठी प्रत्येकाची जागा ठरलेली असे. त्या जागेवर कुणा नव्या व्यक्तीने अतिक्रमण केलं की फार जळजळीत कटाक्ष टाकून तिला ढकललं जाई. गाडी पकडतांना काहीही आधारासाठी धरत बायका. कुणाची वेणी, कुणाचा बुचडा, कुणाच्या पर्सचा पट्टा, कुणाचा पदर, कुणाची ओढणी, एकदा एकीने जीवाच्या आकांताने लटकतांना माझ्या कुर्त्याचा मानेकडचा भाग पकडला आणि तो फाटला. बसायची, उभं रहायची आपापली जागा बळकावेपर्यंत कुणी काही करीत नसे. ते आपलं ध्रुवपद प्राप्त झाल्यावर भांडणाला तोंड फुटे. समोरचा माणूस हा बाहेरून मुंबईत आलेला आहे असाच मुंबईकरांचा पक्का समज असल्याने भांडणाला सुरूवात हिंदी, इंग्रजीत होई (मेरे आंगपर पड्या ना तुम, फिर?  Mind your tongue..) मग हळूहळू लोक आपल्या ‘मायबोलीवर’ येत. पुढचा सत्तासंघर्ष अर्थातच वेगवेगळ्या गटांमध्ये ‘चुकून’ बसलेल्या किंवा उभ्या राहिलेल्या लोकांवरून होई. ‘नववी सीट’ ‘चौथी सीट’ हे तर भांडणाचे हक्काचे विषय. पण एका प्रसंगात मात्र त्यांची प्रतिक्रिया एकमेकींसारखीच असे. ते म्हणजे डब्यात झुरळ, उंदीर किंवा तत्सम प्राणी आल्यावर सगळ्याजणी इतक्या कष्टाने मिळवलेली जागा सोडून चक्क पळत सुटत किंवा बाकावर उभ्या रहात. एकदा तर साप असल्याची अफवा निघाली पण प्रत्यक्षात निघाला बेडूक. कधी कधी तर एक माकडवाली डब्यात चढत असे. तिचं माकड तिच्या हातातून निसटून डब्यात उच्छाद मांडी. एकदा जरा मानसिक रित्या आजारी असलेल्या एक बाई डब्यातल्या फळीवरची प्रत्येक पर्स ओढून, “ही माझी पर्स”, “ही पण माझी पर्स” असं बडबडत पर्सेस ओढायला लागल्या, तेव्हा काही सेकंदांच्या आत प्रत्येक बाईने आपापली पर्स नेमकी काढून घेतली, शेजारी बसलेल्या बायकांनाही मदत केली आणि फळी कधी नव्हे ती रिकामी झाली. असे प्रसंग घडून गेल्यावर मात्र बायका पुन्हा भांडणं करायला मोकळ्या होत.

असं असलं तरी वेळप्रसंगी याच बायका एक होऊन अनोळखी बायकांना मदत करीत. एखादीला चक्कर आली तर अख्खा बाक खाली केला जाई, कुणी तिला वर्तमानपत्राने वारा घाली, कुणी पाण्याची बाटली काढून पाणी शिंपडी, तर कुणी पर्समधून शोधून चॉकलेट देई. एकदा माझ्याकडचा बॅटरीवर चालणारा खेळण्यातल्या पंख्यासारखा दिसणारा छोटा पंखा अशा वेळी कामी आला. आपल्या ओढण्यांचा चारी बाजूंनी आडोसा करून अचानक उद्भवलेली बाळंतपणंही निगुतीने पार पाडीत बायका. एकदा जीन्स, टीशर्ट असा पेहराव करून एक तरूण मुलगी आमच्या डब्यात चढली. तिला नोकरीसाठी मुलाखतीला जायचं होतं आणि साडी नेसता येत नव्हती. पण मुलाखतीला जातांना साडी नेसावी असं तिला कुणीतरी सांगितलं असावं. सगळा जामानिमा तिने पिशवीतून आणला होता. आम्हाला तिने साडी नेसवायची विनंती केली. मग काय, ओढण्यांचा आडोसा करून तिला साडी नेसवण्याचा कार्यक्रम यथासांग पार पडला. 

अर्थात नेहमी असं चांगलं, मजेशीर काही घडत असे असं नाही. २६ जुलै, २००५ ला मुंबईवर ओढवलेल्या पूर प्रसंगाला तीनचार दिवसच उलटले होते. पावसाचा जोर अजूनही होता आणि त्यामुळे असेल पण गाडीला फार कमी गर्दी होती. अंधेरीला एक राजस्थानी पद्धतीचा पेहराव केलेली बाई दोन लहान मुलींसोबत गाडीत चढली. गाडीत चढल्यापासूनच तिने मुलींना विविध प्रकारची बिस्कीटं, वेफर्स, चॉकलेट्स खायला देऊन त्यांचे लाड करायला सुरूवात केली. पण हे सगळं करतांना तिच्या डोळ्यात पाणी होतं. आजूबाजूच्या बायकांच्या डोळ्यात प्रश्नचिन्हं होतं, पण कुणी तिला काही विचारलं नाही. कारण बहुधा मुंबईत लोक दुसऱ्याच्या भानगडीत नाक खुपसायला जरा घाबरतात. वांद्रे स्थानकात गाडी थांबली. आत्ता गाडी सुटणार इतक्यात आजूबाजूच्या लोकांच्या  लक्षात यायच्या आधी विजेच्या वेगाने ती बाई दोन्ही मुलींना डब्यात सोडून गाडीतून उतरली आणि गाडी तेवढ्यात सुटली. मुली खाण्यात गर्क होत्या. त्यांच्या हे ध्यानात आलं नाही. आम्ही गाडी थांबविण्यासाठी साखळी खेचूनही उपयोग झाला नाही. सुदैवाने दादर स्थानकात रेल्वेच्या दोन महिला पोलीस गाडीत शिरल्या आणि तेव्हाच साखळी का खेचली याची विचारणा करण्यासाठी रेल्वेचे लोक आले. सगळा प्रकार त्यांना सांगितल्यावर त्या दोन्ही मुलींना घेऊन रेल्वे पोलीस निघून गेले. मुंबईसारख्या गडबजलेल्या शहरातल्या गर्दीत आपल्या घरच्यांना नकोशा झालेल्या मुलींना सोडून देणं त्या बाईला सोपं वाटलं असेल किंवा बायकांचा डबा आहे, कुणीतरी काहीतरी सोय करतीलच मुलींची असंही वाटलं असेल. पण डब्यातली प्रत्येक बाई हादरून गेली होती. त्या मुलींचं पुढे काय झालं ठाऊक नाही. डब्यातल्या बायकांना जरी त्या मुलींना पोलीसांकडे सोपवण्याची इच्छा नसली तरी आपण सांभाळ करायला घरी घेऊन गेल्यावर आमच्या मुलींना या बाईने पळवलं असं म्हणत पैसे उकळायला कुणी येऊ शकतं असे अनुभव असल्याने मुंबईतले लोक अशा फंदात सहसा पडत नाहीत. दुसरं म्हणजे पोलीस त्या मुलींच्या खऱ्या आईबापांना शोधून काढतील अशी आशाही असते.

पावसाच्या काळात गाड्या अधूनमधून थांबत, रखडत जाणं सर्वांच्या सवयीचं असलं तरी रोज काही ठराविक ठिकाणी गाड्या का थांबतात, यावर कायम चर्चा चालत. पार्ला-अंधेरीच्या मध्ये एका विशिष्ट ठिकाणी, कांदिवलीला फूड कॉर्पोरेशनच्या गोडाऊनजवळ, चर्चगेटला – माझी मैत्रीण विद्या गिंडे हिच्या भाषेत वानरवेड्याजवळ (वानखेडे स्टेडियमजवळ) गाड्या थांबत त्या बहुधा सिग्नल न मिळाल्यामुळे. पण सकाळी आणि संध्याकाळी विरार जलद गाड्या गोरेगांव स्थानकावर का थांबतात याचं कोडं काही उलगडत नसे. तर्ककुतर्क चालू असत. रेल्वेत काम करणारी आणि रेल्वेतर्फे हॉकी खेळणारी आमची एक पंजावी मैत्रीण म्हणायची, “बंदा चाय पी रिया.”. पण गाडी आपली अडून. पाच मिनिटं गेली तरी थांबलेलीच. मग ती म्हणायची, “बंदा चाय के साथ साथ पकौडे भी खा रिया.” काही बायका म्हणत की इथे बहुधा रेल्वे क्वार्टर्स आहेत, तिथून मोटरमनचा डबा येतोय घरनं, तर काही म्हणत मोटरमनची बायको असेल गाडीत तिला उतरता यावं म्हणून थांबवतात. एकदा अशी गोरेगांवला गाडी थांबल्यावर डब्यातून वाट काढत एक बाई धावत आली आणि उतरायचंय म्हणू लागली. विरार गाडी असूनही बायकांनी चक्क कुरबूर न करता तिला उतरू दिलं. तेवढ्यात गाडी हलली. आम्हाला टाटा करत ती हसत हसत म्हणाली, “तुम्हाला माहीतेय का, मोटरमन माझा नवरा आहे.”

बायकांच्या मनातल्या या पूर्वग्रहांचा अनुभव बरेचदा येई. त्यामुळे कधीकधी वाईट वाटण्याजोगे प्रसंग अनुभवायला मिळत. मी जरा उशिराची – सात वाजल्यानंतरची- एक महिला लोकल पकडत असे. त्या गाडीच्या पहिल्या वर्गाच्या एका विशिष्ट डब्यात एक वयस्कर बाई चढल्या. कपडे उच्च अभिरूची दर्शविणारे, बाई चांगल्या घरातल्या दिसत होत्या. त्या महालक्ष्मी स्थानकाच्या आसपास चढल्याने गाडीत बसायला जागाही होती. पण बायका नाकाला ओढण्या, रूमाल, पदर लावून लांब पळायला लागल्या. कुणी त्या बाईच्या जवळ बसेना. मी एका बाईला विचारल्यावर ती कुजबुजली, “तिच्या अंगाला ना घाण वास येतो, ती महालक्ष्मीला भीक मागते रस्त्यावर.” मी म्हटलं, “काहीतरीच काय? असं असतं तर त्यांना पहिल्या वर्गाचं तिकीट कसं परवडलं असतं?” “अहो, असे लोक काय तिकीट काढून येतात थोडेच. घुसली असेल तिकीटाशिवाय.” कुजबुजत बोललो तरी त्या बाईंच्या कानी पडलं असावं. त्या म्हणाल्या, “फर्स्ट क्लास का पास है मेरे पास। चाहिए तो देख लो।“  मग सगळ्या गप्प बसल्या. पण माझ्या बाजूची परत कुजबुजायला लागली, “बघा आता पर्समधून दहाच्या नोटा काढून लोकांना सुट्टे हवेत का ते विचारील.” आणि खरोखरच त्या बाईंनी तसं केलं. बायकांनी पैसे सुट्टे करून घेतले. त्या बाईंनी बंद्या नोटा पर्समध्ये ठेवल्या. एव्हाना त्यांच्या बाजूच्या मोकळ्या जागेवर बायका नाईलाजाने बसायला लागल्या. त्या बाईंनी बाजूच्या तरूण मुलीला एक ट्रॅव्हल प्लान घ्यायला विनंती केली. त्याचे कागदपत्र दाखवले. मुलीला बहुधा रस असावा. पण आजूबाजूच्या बायका तिला नको घेऊस असं नजरेने खुणावयाला लागल्या. त्या बाई रडवेल्या होऊन सांगायला लागल्या, “लो ना बेटी। ऐसे दस लोग यह प्लान लेंगे तो मेरे बेटे को वहाँ नोकरी मिल जाएगी। फिर मुझे यह सब नहीं करना पडेगा।“ हेही खरं की मुंबईसारख्या शहरात लोकांना फसवणूकीचे बरेच अनुभव येतात त्यामुळे लोकांना अनोळखी व्यक्तीकडून असं काही घेणं नको वाटतं. पण तरीही त्या दिवशी खूप वाईट वाटलं.

१३ ऑक्टोबर, १९९३ रोजी मुंबईत महिला स्पेशल गाडीला बोरिवली आणि कांदिवलीच्या दरम्यान भीषण अपघात झाला. मी कधी त्या गाडीने प्रवास करीत नसे. पण तीन दिवसांनी एका मित्राच्या मुलीचा पहिला वाढदिवस होता. तिला भेट द्यायला एका मैत्रिणीकडे मी एका खेळण्याची ऑर्डर दिली होती. ते घ्यायला गेले आणि ते घेऊन उतरायच्या आत गाडी सुटली. बाकीच्या मैत्रिणी गोरेगांवपर्यंत सोबत होत्या. विरार गाडी असल्याने कांदिवली स्थानक मागे प़डल्यावर मी बाहेर जायला उठले. दरवाजाजवळ यायच्या आधीच डब्यातल्या काही बायका किंचाळत ढकलत आल्या. गाडी मध्येच थांबली होती, तिथे त्यांना उडी मारून उतरायचं होतं. नक्की काय झालं ते कळलं नाही. पण त्यांच्या ढकलाढकलीत नको असतांना आपण पडू या भीतीने मी आत आले. गडबड थंडावल्यावर मी आणि एक मुलगी बाहेर आलो, तेव्हा ती मुलगी किंचाळली, “मॅडम, किती प्रेतं पडलीत पहा.” आम्ही दोघी हादरून आत पळत सुटलो. हळूहळू सगळं कळायला लागलं. पुढल्या कुठल्या तरी डब्यात आग लागली होती आणि गाडी पेट घेईल या भीतीने त्या बायकांनी उड्या मारल्या होत्या. आणि दुर्दैवाने उलट्या बाजूने जाणाऱ्या गाडीखाली येऊन त्या बायका गेल्या होत्या. डब्यात हलकल्लोळ माजला होता. विशेषतः तरूण मुली फार घाबरल्या होत्या. एका मुलीची मोठी बहीण नेहमी पुढच्या डब्यात चढत असे. ती नक्कीच त्या आग लागलेल्या डब्यात असणार आणि तीही गेली असणार या भीतीने ही मुलगी हमसाहमशी रडायला लागली. या सगळ्या मुलींना पाणी पाजून, पाठीवर, डोक्यावर थोपटून शांत करण्याचं काम आमच्यासारख्या जरा प्रौढ बायकांना करावं लागलं. काही काळाने गाडी बोरिवलीच्या फलाटाला लागली. पण नवल म्हणजे कुणी उतरायला तयार होईना . मला कळेना त्या असं का करताहेत. मी त्यांना उतरायला सांगितल्यावर त्या मला म्हणाल्य़ा, “तुम्ही फार शूरपणा दाखवताय ना मघापासून. तुम्हीच उतरा पहिल्या.” मी अर्थात लगेच उतरले. नंतर त्या बायकांना याचं कारण विचारलं. तर त्यांना म्हणे अशी भीती वाटत होती की त्या बायका या दरवाजातून उडी मारल्यामुळे मरण पावल्या, तेव्हा त्यांचे आत्मे दरवाजाजवळ घुटमळत असतील आणि ते उतरणाऱ्या माणसांवर सूड घेतील. मी उतरले आणि मला काही झालं नाही, हे पाहून, खात्री करून मग इतर बायका खाली उतरल्या. जवळच्याच भगवती इस्पितळातली एक तरूण परिचारिका सोबत होती. खरं तर परिचारिकांनी मरण इतक्यांदा पाहिलेलं असतं. पण ती मुलगी इतकी हादरून गेली होती की तिने मला विनंती केली की मी तिला इस्पितळापर्यंत सोबत करावी. मी अर्थातच वाटेत तिला सोडून घरी गेले. पण मानवी स्वभाव आणि अंधश्रद्धा यांचं काय करावं यावर विचार करता करता मी अपघाताच्या धक्क्यातून नकळत थोडी सावरलेही.

असे अपघात, बाँबस्फोट, दंगे, पावसात अडकून पडणं या सगळ्यातून जातांना मात्र मुंबईच्या बायका पुरूषांइतक्याच खंदेपणाने त्या सगळ्याला तोंड देतात. तसंच त्या वाईट अनुभवातच अडकून पडत नाहीत. दुसऱ्या दिवशी आपापल्या कामाला लागतात. वेगवेगळे सणवार साजरे करतात. लग्न ठरलेल्यांची केळवणं, गरोदर मैत्रिणींची डोहाळजेवणं हे सगळं उत्साहात पार पाडतात. आता तर मोबाईलवर सिनेमे बघतात. सेल्फी काढतात, गाणी ऐकतात. गंमत म्हणजे पूर्वी गप्पांचा फड रंगवणारे किंवा गाणी गाऊन लोकांचे कान किटवणारे गट एकाच डब्यात असूनही एकमेकींशी वॉट्स अपवर बोलतात. अर्थात तंत्रज्ञानाच्या विकासाचे काही तोटे होतात. रेल्वेने लोकांना कुठलं स्थानक आहे हे कळावं म्हणून उद्घोषणा करायला सुरूवात केली. आता प्रत्येक स्थानक यायच्या आधी कुठलं स्थानक येणार याची उद्घोषणा केली जाते. एकदा एका तरूणीला – बहुधा घरून आईकडून – फोन आला आणि विचारणा झाली असावी की ती कुठे आहे. त्या मुलीला बहुधा तिच्या मित्रासोबत किंवा मैत्रिणीसोबत घरी पोहोचायच्या आधी थोडा वेळ घालवायचा असावा. तिने उत्तर दिलं, “मी ना चर्नीरोडला आहे. अजून घरी यायला सव्वातास तरी लागेल किमान.” आणि तिच्या दुर्दैवाने तेव्हढ्यातच फोनवर पलिकडल्या व्यक्तीला ऐकू जाईल एव्हढ्या मोठ्या आवाजात उद्घोषणा झाली, “अगला स्टेशन अंधेरी” आणि त्या मुलीचं भांडं फुटलं. अर्थात तिने नंतर आपला झोप लागल्याने गैरसमज झाल्याचं सांगून सावरून घेतलं. पण डब्यातल्या बायकांची हसून हसून मुरकंडी वळली.

रेल्वेतल्या फिरत्या विक्रेत्यांचंही एक वेगळं जग आहे. घरातून भांडण झाल्याने, इतर काही कारणाने पळून आलेली अल्पवयीन मुलं इथे केसाचे चाप, टिकल्या, पेनं, कात्र्या इथपासून ते खेळणी आणि चक्क पुस्तकांपर्यंत काहीही विकतात. संध्याकाळी घरी परतणाऱ्या बायकांना कधी कधी भाजीच काय पण सोललेली कोळंबी विकणाऱ्या बायकाही असतात. नवरा वारल्यावर अनुकंपा तत्वावर त्याच्या कचेरीत चतुर्थ श्रेणी कामगार म्हणून नोकरी मिळालेली आमची एक मैत्रीण एकटीच कमावणारी असल्याने आपल्या आईच्या वसईतल्या मळ्यातली रात्री खुडलेली ताजी भाजी विकायला आणीत असे. सकाळी विरार वसईवरून येणाऱ्या नोकरीपेशा बायकांना फार लवकरची गाडी पकडायला लागते आणि खायला वेळ मिळत नाही. आमच्या विरार गाडीत मधुबेन नांवाच्या गुजराती बाई  रोजच्या नाश्त्याचे आणि उपवासाचे पदार्थ स्टीलच्या डब्यातून आणून विकत. ज्यांना कामावर गेल्यावर खायचे असे त्यांना फार व्यवस्थित बांधून देत. संध्याकाळच्या आमच्या गाडीत गिरगांवला एक खूप वयस्कर बाई थालीपीठं, लाडू, चकल्या असे घरगुती पदार्थ विकत. अर्थात सर्वांकडचे पदार्थ चांगल्या दर्जाचे असत असं नाही, पण मुंबईतल्या कामाच्या आणि प्रवासाच्या आड वेळा सांभाळतांना भुकेपोटी कधी कधी काहीही खावं लागतं. जरा आरोग्याच्या दृष्टीने आणि एरव्हीही जागरूक असलेल्या बायका सोबत घरून आणलेलं खाणं आणि पाणी जवळ बाळगतात. कारण मुंबईतल्या प्रवासात कधी काय प्रसंग येऊन अडकायला लागेल याचा काही नेम नसतो. त्यामुळे बऱ्याच बायका खांद्यावर मोठ्या पर्समध्ये गरजेच्या गोष्टी बाळगतात. त्यात डोकेदुखीच्या, तापाच्या गोळ्या, लिमलेटच्या गोळ्या, बामपासून सुईदोरा, नाडी इथपर्यंत अनेक गोष्टींचा समावेश असतो. काही दिवसांनी अख्खं घर सोबत घेऊन प्रवास करावा लागेल बहुधा असा विनोद करतात बायका. पण त्यांनाही ठाऊक आहे की काही झालं तरी त्या सगळ्या तडजोडी करीत, वाट्टेल ते झालं तरी हा प्रवास कसाही का होईना करीत रहाणार आहेत. त्यांना दुसरा पर्यायच नाही.

            ——————————————-