रस्ता -६

घराखालून जाणाऱ्या रस्त्यावर समोरच्या पदपथावर अदानींचं काम कंत्राटावर करणाऱ्या कामगारांचा एक जत्था राहत होता. सकाळ संध्याकाळ त्यांच्यामुळे रस्ता जागा असे. रात्री उशिरापर्यंत ते गप्पा हाणत, ट्रान्झिस्टरवर गाणी ऐकत बसत. पहाटे साडेचारलाच त्यांचा दिवस सुरु होई. सकाळी सूर्योदयासोबतच कामाला सुरुवात होई त्यांची. मग नऊच्या सुमारास ब्रंच म्हणजे सांबारभात, क्वचित उपमा. संध्याकाळी काम संपल्यावर पुन्हा जमल्यास आंघोळ किंवा जमेल तितकी स्वच्छता उरकून जेवून घेतलं की त्यांच्या गप्पाटप्पा, मस्ती चालू होई. एक जोडपं सतत भांडत असे. एकदा त्यातल्या नवऱ्याने बायकोला जरा जोरात झापल्यावर इतर बायका खोट्या रागाने त्याला काठीने मारु का मारु का विचारत होत्या.  त्यांच्यातला एक तरुण मुलगा कायम मोठ्याने गाणी लावून ऐकत बसे म्हणून मला जरा राग येई. पण एकदा पाहिलं तर त्याची आई चहा करीत असतांना त्याने साखर पळवून खाल्ली. जरा निरखून पाहिलं तर ध्यानात आलं की तसा लहान मुलगाचं होता तो पौंगडावस्थेतला. इतर पुरुषांबरोबर कष्टाची कामं करुन थोराड दिसायला लागला होता इतकंच. त्या सगळ्यांसोबत जगण्याची इतकी सवय झाली त्या दिवसात की एक दिवस एकाएकी पदपथावरून सामानासह ते नाहीसे झाल्यावर वाईट वाटलं. ते फक्त आपलं काम करीत असंच नाही. समोरच्या घरामागे माड आहे. त्याच्या झावळ्या खाली पडलेल्या असत. त्यांच्यातली स्वैंपाक करणारी बाई फावल्या वेळात त्या  सुकलेल्या झावळ्यांपासून झाडू तयार करी. ते पाहिल्यावर समोरच्या घरातले लोक लगेच म्हणायला लागले त्या आमच्या माडाच्या झावळ्या आहेत. मग त्यांनाही तिने त्यातल्या दोनतीन झाडू दिल्या त्या बदल्यात. आता ते मुख्य रस्त्यावर काम करायला गेले तरी त्यांच्यातला एकजण येऊन ते झाडू करायचं  काम करीत बसतो वेळ मिळाला की. आजही तो बसला होता दुपार सरेपावेतो.

समोरच्या खाजणाकडे जाणाऱ्या रस्त्याच्या तोंडाशी खाजणात राहणारा एक मुलगा नेहमीसारखा ड्रम सायकलच्या हँडलला टांगून पाणी भरायला निघाला होता. त्याच्या ओळखीच्या कुटुंबातली एक अडीच-तीन वर्षांची मुलगी तिथेच आईची वाट पाहत खेळत होती. तो मुलगा तिथेच थांबून सायकलने त्या मुलीला टेकलत आत ढकलत राहिला. मी सध्या बोलूही शकत नाही, ओरडणं तर दूरच. काय करावं असा विचार करीत राहिले. एकदा मनात आलं की कदाचित त्या मुलीच्या आईने तिच्यावर लक्ष ठेवायला सांगितलं असेल, ती रस्त्यावर जाऊ नये म्हणून हा असं करीत असेल. पण तसं नव्हतं. खाजणातून त्याच्या ओळखीचे लोक येतांना दिसले की तो ते थांबवी, त्यांची पाठ फिरली की पुन्हा त्याचा हा उद्योग सुरु होई. शेवटी तो तिला तिथे सोडून गेला. मुलगी मग गोल गोल फिरत नाचायला लागली, उड्या मारायला लागली. तिची मावशी किंवा कुणी तरी आणखी तीन लहान्या मुलींसोबत तिथे आली. समोरच्या घरातल्या बाईने त्या सर्वांना खाऊ दिला. मग मुली खेळत राहिल्या.

समोर खाजणातच राहणारं एक जोडपं अगदी सूर्य मावळायच्या पाच मिनिटं आधी येतात. दोघंही कुठेतरी नोकरी करीत असावीत पण वेगवेगळ्या ठिकाणी.  कधी पाठीला पाठपिशवी लावलेला नवरा आधी येई तर कधी खांद्यावर पर्स घेतलेली बायको आधी येई. मला नेहमी कुतूहल वाटे की अशी कुठली नोकरी करीत असतील ही दोघं की सूर्यास्ताच्या वेळा बदलल्या तरी बरोब्बर सूर्य मावळायच्या आत पोचतात.  आज बायको आधी आली. आज ती रिक्षाने आली. कारण तिच्याकडे खरेदीच्या दोनतीन जड पिशव्या होत्या. नवरा आला नाही हे बघितल्यावर तिथेच समोरच्या घराशेजारी बसली. तिच्या ओळखीचे एक गृहस्थ तिथे आले. त्यांना तिने विचारलं, “काय खाल्लंत मग?” कधीही लोक संभाषण जेवलात का, काय खाल्लंत यापासून का सुरु करतात काय जाणे, मग ते सामाजिक माध्यमावर का असेना. त्या गृहस्थांनी विचारलं, “रघू नाही आला का अजून?” त्यांचं सगळं संभाषण ऐकू येत नव्हतं रहदारीमुळे. पण अशा नोकरीपेक्षा मंत्रालयात नोकरी करावी असं ते गृहस्थ म्हणत होते, जसं काही ती नोकरी अगदी सहजच मिळते. सध्या नोकऱ्या गेल्यामुळे चांगले शिकलेले लोक भाजी विकताहेत अन् मंत्रालयातली नोकरी कुठून मिळायला. पण त्यांच्या सांगण्यावरून तिने नवऱ्याला फोन लावला. तो लवकर येऊ शकणार नाही हे कळल्यावर ती सामान उचलून चालू लागली. मघाचा मुलगा पाण्याचे ड्रम घेऊन तितक्यातच पोचला. त्याने आपणहून त्या बाईला विचारलं तुमचं काही सामान घेऊ का सायकलवर म्हणून.  तिने एक पिशवी दिली. पण दुसरंही ओझं जड दिसत होतं. म्हणून त्याने तेही घेतलं. आणि तो सायकल हळू चालवत तिच्यासोबत निघाला.

रस्ता -५

खाजणाकडे जायच्या पायवाटेच्या तोंडावर एक दोन तरी वाहनं थांबलेली असतात. डी मार्टकडे माल घेऊन येणारे टेम्पो, खरेदीला येणाऱ्यांच्या गाड्या, दुचाक्या. तशी हल्ली कुठल्या तरी कंपनीच्या लोकांना घरी नेणारी मिनी बस दिसते. “अरे, तो हा आला का? तो तमका कुठे गेला? अहो मॅडम, चला लवकर.” असं करता करता बस दहा पंधरा मिनिटं थांबते. मग पंधरावीस तरुण मुलंमुली बसली की बस सुटते. आज बस अशीच थांबली होती. तेवढ्यात टाळेबंदीपासून घडली नव्हती अशी गोष्ट घडली. बाहेर रेंगाळणाऱ्या एका पस्तीशीच्या तरुणाला दहा बारा वर्षांच्या दोघातिघा मुलांनी गाठलं. त्यांच्यापाशी असलेल्या छोट्या पिशव्यांमधून लहान मुलांची पुस्तकं, वह्या काढून ते त्याला दाखवू लागले. त्यानेही पाचसहा पुस्तकं चाळून तीनेक विकत घेतली, एकाद दुसरी वही घेतली. मग ती मुलं खिडकीतून आत डोकावत आपलं विक्री कौशल्य आजमावून पहायला लागली. पण कुणीच त्यांना धूप घातला नाही. तेव्हा नाईलाजाने ती दुसरी गिऱ्हाईकं गाठायला निघून गेली.

मला एकदम मी लोकलने बँकेत जात असे तेव्हा आमच्या डब्यात इंग्रजी पुस्तकांची चवड हातावर तोलत सफाईने आत उडी मारुन डब्याच्या एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत ती विकत फिरणारी अशीच छोटी मुलं आठवली. एकतर ती पुस्तकं अशीही पायरेटेड त्यामुळे स्वस्त. शंभरदोनशे रुपयांना मिळत. पण बायका त्यातही मोलभाव करुन निम्म्या किंमतीला मागत. वर आपण काही म्हणावं तर आपल्यालाच शिकवत, “अहो, तुम्हाला काही कळत नाही. शेंडी लावण्यात हुश्शार असतात ही पोरं. केवढा फायदा काढतात. फूटपाथवर पहा, पन्नास रुपयांना मिळतात.” मी बऱ्याचदा या मुलांशी गप्पा मारीत असे. त्यातली काही पळवली गेलेली तर काही घरातून पळून आलेली. त्यांना हे सगळं करणं भाग असे. हा त्यांच्या जगण्याच्या संघर्षाचा एक भाग होता. त्यांच्यासारखी इतर मुलंही कानातले, स्वस्त चिनी वस्तू, टिकल्या असलं काहीबाही विकत. पोलीस, गुंड, वयाने मोठे असलेले इतर फेरीवाले या सर्वांना तोंड देत देत जगत असत. रेल्वे फलाटावर कुणा दानशूराने ठेवलेल्या पाणपोयीवर पाणी पित, फलाटावरच्या वडापाव, सँडविचच्या स्टॉलवर खातांना दिसत कधी मधी, रात्री आपापल्या रहाण्याच्या ठिकाणी किंवा फलाटावर झोपायला जात. कधी एखादी माझ्यासारखी ओळखीची बाई दिसली की मागे लागत, “ले लो ना मॅडम, आज बोवनी नही हुवा है.”

या तीन महिन्यांत त्यांना कोणी खाऊपिऊ घातलं असेल? की तीही आठवणीतून गेलेल्या आपल्या गावाला निघून गेली असतील पायी पायी? की इथेच राहिली असतील टाळेबंदी संपल्यावर असं पुन्हा मांजरासारखं दोन पायांवर उभं राहून जगण्याची धडपड करायला?

रस्ता ३

आज मी बघत होते, समोरच्या इमारतीसमोरचं रगड्याचं दगडी पाळं रिकामं होत आलं होतं. माझ्या अगदी मनात आलं की केबिनच्या खिडकीत बसलेल्या रखवालदाराला हाक मारून सांगावं, माझी हाक इतक्या दुरून पोचली असती की नाही शंकाच होती, पण कशी कोण जाणे मनातल्या मनात मी मारलेली हाक ऐकू आल्यासारखा तो बाहेर आला आणि तीन बाटल्या पाणी त्यात ओतून निघून गेला. माझा जीव भांड्यात पडला.

बकऱ्या चारायला येणाऱ्या बाईकडून नेहमीच एकाददुसरी चुकार बकरी मागे रहाते, पूर्वी आम्ही बाकावर बसत असू तेव्हा कुणाच्या हाती तिला निरोप पाठवित असू. एकदा अशा मागे राहिलेल्या चुकार बकरीला भटक्या कुत्र्यांनी घेरलं तेव्हा लोकांनी अशीच तिची सुटका करुन ती बाई येईपर्यंत तिची राखण केली होती. आजही एक काळी आणि एक ढवळी अशा दोन बकऱ्या मागे राहिल्या होत्या. काही खायला मिळालं नसावं फारसं किंवा सवय म्हणून असेल त्यातली ढवळी बकरी कचऱ्यातला कागद खात होती. तेवढ्यात फाटकातून नेहमी तिच्या भल्याढमाल्या कुत्र्याला फिरायला नेणारी उच्चभ्रू बाई बाहेर आली. घाबरुन ढवळी बकरी तोंडातला कागद तसाच ठेवून सैरावैरा पळायला लागली. मग काळी बकरीही तिच्या मागे मागे पळायला लागली. इकडे उच्चभ्रू बाई लहान मुलाने तोंडात गोटी किंवा फुगा घातल्यावर आया जशा हातवारे करतात तसे हातवारे करीत बकरीला तोंडातला कागद टाकून द्यायला आरडाओरडा सुरु केला. बरं हे करतांना तिच्या हातातली कुत्र्याची साखळी तशीच असल्याने बकऱ्या अधिकच घाबरून पळायला लागल्या. त्या पळापळीत ढवळीच्या तोंडातला कागद पडून गेला. त्या बाईच्या दुसऱ्या हातात काहीतरी खायची वस्तू -बहुधा बिस्कीट होतं. ती बकऱ्यांनी ते बिस्कीट खावं म्हणून एका हाताने कुत्र्याला खेचत बकऱ्यांजवळ सरकतांना पाहून बकऱ्या आणखी घाबरून खाजणात पळून गेल्या. बाई नाईलाजाने पुन्हा फाटकात शिरली.

रस्ता पुन्हा नेहमीसारखा झाला.