रस्ता -६

घराखालून जाणाऱ्या रस्त्यावर समोरच्या पदपथावर अदानींचं काम कंत्राटावर करणाऱ्या कामगारांचा एक जत्था राहत होता. सकाळ संध्याकाळ त्यांच्यामुळे रस्ता जागा असे. रात्री उशिरापर्यंत ते गप्पा हाणत, ट्रान्झिस्टरवर गाणी ऐकत बसत. पहाटे साडेचारलाच त्यांचा दिवस सुरु होई. सकाळी सूर्योदयासोबतच कामाला सुरुवात होई त्यांची. मग नऊच्या सुमारास ब्रंच म्हणजे सांबारभात, क्वचित उपमा. संध्याकाळी काम संपल्यावर पुन्हा जमल्यास आंघोळ किंवा जमेल तितकी स्वच्छता उरकून जेवून घेतलं की त्यांच्या गप्पाटप्पा, मस्ती चालू होई. एक जोडपं सतत भांडत असे. एकदा त्यातल्या नवऱ्याने बायकोला जरा जोरात झापल्यावर इतर बायका खोट्या रागाने त्याला काठीने मारु का मारु का विचारत होत्या.  त्यांच्यातला एक तरुण मुलगा कायम मोठ्याने गाणी लावून ऐकत बसे म्हणून मला जरा राग येई. पण एकदा पाहिलं तर त्याची आई चहा करीत असतांना त्याने साखर पळवून खाल्ली. जरा निरखून पाहिलं तर ध्यानात आलं की तसा लहान मुलगाचं होता तो पौंगडावस्थेतला. इतर पुरुषांबरोबर कष्टाची कामं करुन थोराड दिसायला लागला होता इतकंच. त्या सगळ्यांसोबत जगण्याची इतकी सवय झाली त्या दिवसात की एक दिवस एकाएकी पदपथावरून सामानासह ते नाहीसे झाल्यावर वाईट वाटलं. ते फक्त आपलं काम करीत असंच नाही. समोरच्या घरामागे माड आहे. त्याच्या झावळ्या खाली पडलेल्या असत. त्यांच्यातली स्वैंपाक करणारी बाई फावल्या वेळात त्या  सुकलेल्या झावळ्यांपासून झाडू तयार करी. ते पाहिल्यावर समोरच्या घरातले लोक लगेच म्हणायला लागले त्या आमच्या माडाच्या झावळ्या आहेत. मग त्यांनाही तिने त्यातल्या दोनतीन झाडू दिल्या त्या बदल्यात. आता ते मुख्य रस्त्यावर काम करायला गेले तरी त्यांच्यातला एकजण येऊन ते झाडू करायचं  काम करीत बसतो वेळ मिळाला की. आजही तो बसला होता दुपार सरेपावेतो.

समोरच्या खाजणाकडे जाणाऱ्या रस्त्याच्या तोंडाशी खाजणात राहणारा एक मुलगा नेहमीसारखा ड्रम सायकलच्या हँडलला टांगून पाणी भरायला निघाला होता. त्याच्या ओळखीच्या कुटुंबातली एक अडीच-तीन वर्षांची मुलगी तिथेच आईची वाट पाहत खेळत होती. तो मुलगा तिथेच थांबून सायकलने त्या मुलीला टेकलत आत ढकलत राहिला. मी सध्या बोलूही शकत नाही, ओरडणं तर दूरच. काय करावं असा विचार करीत राहिले. एकदा मनात आलं की कदाचित त्या मुलीच्या आईने तिच्यावर लक्ष ठेवायला सांगितलं असेल, ती रस्त्यावर जाऊ नये म्हणून हा असं करीत असेल. पण तसं नव्हतं. खाजणातून त्याच्या ओळखीचे लोक येतांना दिसले की तो ते थांबवी, त्यांची पाठ फिरली की पुन्हा त्याचा हा उद्योग सुरु होई. शेवटी तो तिला तिथे सोडून गेला. मुलगी मग गोल गोल फिरत नाचायला लागली, उड्या मारायला लागली. तिची मावशी किंवा कुणी तरी आणखी तीन लहान्या मुलींसोबत तिथे आली. समोरच्या घरातल्या बाईने त्या सर्वांना खाऊ दिला. मग मुली खेळत राहिल्या.

समोर खाजणातच राहणारं एक जोडपं अगदी सूर्य मावळायच्या पाच मिनिटं आधी येतात. दोघंही कुठेतरी नोकरी करीत असावीत पण वेगवेगळ्या ठिकाणी.  कधी पाठीला पाठपिशवी लावलेला नवरा आधी येई तर कधी खांद्यावर पर्स घेतलेली बायको आधी येई. मला नेहमी कुतूहल वाटे की अशी कुठली नोकरी करीत असतील ही दोघं की सूर्यास्ताच्या वेळा बदलल्या तरी बरोब्बर सूर्य मावळायच्या आत पोचतात.  आज बायको आधी आली. आज ती रिक्षाने आली. कारण तिच्याकडे खरेदीच्या दोनतीन जड पिशव्या होत्या. नवरा आला नाही हे बघितल्यावर तिथेच समोरच्या घराशेजारी बसली. तिच्या ओळखीचे एक गृहस्थ तिथे आले. त्यांना तिने विचारलं, “काय खाल्लंत मग?” कधीही लोक संभाषण जेवलात का, काय खाल्लंत यापासून का सुरु करतात काय जाणे, मग ते सामाजिक माध्यमावर का असेना. त्या गृहस्थांनी विचारलं, “रघू नाही आला का अजून?” त्यांचं सगळं संभाषण ऐकू येत नव्हतं रहदारीमुळे. पण अशा नोकरीपेक्षा मंत्रालयात नोकरी करावी असं ते गृहस्थ म्हणत होते, जसं काही ती नोकरी अगदी सहजच मिळते. सध्या नोकऱ्या गेल्यामुळे चांगले शिकलेले लोक भाजी विकताहेत अन् मंत्रालयातली नोकरी कुठून मिळायला. पण त्यांच्या सांगण्यावरून तिने नवऱ्याला फोन लावला. तो लवकर येऊ शकणार नाही हे कळल्यावर ती सामान उचलून चालू लागली. मघाचा मुलगा पाण्याचे ड्रम घेऊन तितक्यातच पोचला. त्याने आपणहून त्या बाईला विचारलं तुमचं काही सामान घेऊ का सायकलवर म्हणून.  तिने एक पिशवी दिली. पण दुसरंही ओझं जड दिसत होतं. म्हणून त्याने तेही घेतलं. आणि तो सायकल हळू चालवत तिच्यासोबत निघाला.

चालणारीची रोजनिशी-४

आज पहिल्या फेरीलाच लक्ष गेलं फाटकाजवळच्या टेबलाकडे. दहाबारा दिवसांपूर्वीच ख्रिस्तजन्माच्या देखाव्यातल्या गवतासाठी रुजवण घातलं गेलं होतं. तिथे आता देखावा जवळपास तयारच होता. रात्री त्यात बाळ येशू, मेरी, संत, गोठ्यातले प्राणी असं सगळं मांडलं जाईल आणि देखावा पूर्ण होईल. दरवर्षी अगदी इतक्याच उत्साहाने तो देखावा बघावासा वाटतो. गेले काही दिवस आमच्या ख्रिश्चनबहुल गृहनिर्माण संस्थेच्या आवारात सकाळी फेऱ्या घालतांनाच नाताळची लगबग जाणवतेय. घराघरांतून केक, कुकीज भाजल्याचे, करंज्या तळल्याचे वास येताहेत. कालपरवापासूनच खिडक्यांमध्ये ताऱ्याच्या आकाराचे कंदील लावले गेलेत. रोशणाई केली गेलीय. या वातावरणात एरव्ही फार उत्साह येतो. पण यंदा सगळं जरा थंड आहे.

समोरच्या रस्त्याचं काम चालू आहे. त्यासाठी कंत्राटावर काम करायला आलेल्या कामगारांनी रस्त्यापलीकडे पदपथावर त्यांचा संसार मांडलाय. आम्ही चालायला येतो तेव्हा त्यांनी गाड्यांच्या आडोशाने आंघोळ उरकून न्याहारी करायला सुरुवात केलेली असते. पाचसहा पुरुष, तीनचार बायका असा जत्था आहे. त्यातली एक बाई फक्त स्वैंपाकाचं काम करतांना दिसते. न्याहारी म्हणजे रोज सांबारभातच असतो. ती बाई प्रत्येकाला ठराविक प्रमाणात वाढून देते, मग जो तो खाऊन संपल्यावर स्टीलची थाळी धुवून ठेवतो. आज सर्वांचं खाणं संपत आल्यावर स्वैंपाक करणारी बाई उभ्या उभ्याच भात बोकाणत होती भुकेजल्यासारखी. इतकी कष्टाची कामं करुन फक्त सांबारभातावर यांचं कसं भागत असेल, त्यांना कितीसं पोषण मिळत असेल, किती काळ ते असा तग धरतील या प्रश्नांना थारा देऊन काही उपयोग नाही. आपलंच डोकं गरगरतं.

त्याच वेळी रस्त्यावरुन आदू जातांना दिसला आईचं बोट पकडून. त्याचं लक्ष नाहीय, स्वारी बोलण्यात गुंग आहे, मीही हाक मारत नाही. आदू म्हणजे राइस अॅडम्स हा माझा छोटा मित्र. आमच्या कट्ट्यावर त्याची आजी त्याला घेऊन येई. पहिल्यांदाच त्याला पाहिलं तेव्हा त्याला कुणीतरी चॉकलेट दिलं होतं आणि तो तक्रार करीत होता मला का चॉकलेट दिलंय. अशी तक्रार करणारा मी हा पहिलाच लहान मुलगा पाहिला होता. मग कुणीतरी त्याला समजावलं तू लहान आहेस ना म्हणून तुला चॉकलेट दिलंय. तर त्यावर साहेब म्हणतात, “ I am not small, I am four and a half.” तेव्हापासून मी त्याला ,”Hey, four and a half” अशीच हाक मारायला लागले. आजी इतर मैत्रिणींशी गप्पा मारी. मग हा कंटाळून बसण्याऐवजी कल्पना लढवित बसे. मला सांगे समोरच्या वीजेच्या खांबाआड राक्षस दडलाय. एकदा त्याने उत्साहाने सांगितलं की आम्ही बसतो तो बाक ज्या झाडाखाली आहे त्यावर एक साप होता. ओवी म्हणे थापाड्या दिसतोय हा पोरगा. मग मी चौकशी केल्यावर कळलं की खरंच एक साप झाडावरून लोंबकळत होता आदल्या दिवशी. एक दिवस मी त्याला बोटं लपवायचा खेळ शिकवला आणि त्याची आणि माझी गट्टी झाली. आम्ही खुशाल लपाछपीही खेळायला लागलो. माझं चालून झाल्यावर मी बाकावर येऊन मैत्रिणींशी गप्पा मारीत असे. त्या वेळी दोन बाकांच्या मध्ये तो माझी वाट अडवून उभा राही. मग मी तर चालतेय अजून अशी हुलकावणी देऊन मी मागच्या बाजूने बाकावर येऊन बसत असे. हा खेळ त्याला फार आवडायचा. जाम खिदळायचो दोघंही. एकदा मी बाकावर बसले होते. तो आईसोबत मागून येतांना तिला म्हणाला, “I think my friend is there.” मग थोड्या वेळाने वळणावर निराश होऊन म्हणाला, “ Oh no, she is not there.” त्याच्या आईला नवल वाटलं की कोण याची मैत्रीण बसलीय बाकावर. मग मी दिसल्यावर त्याने सांगून टाकलं ही माझी मैत्रीण तेव्हा त्याच्या आईला नवलच वाटलं. तसे साहेब माझ्यावर जरा हक्कही गाजवत. “आज तू ती उभी टिकली का नाही लावलीस मला आवडते ती, आज तू तो ड्रेस का नाही घातलास” असंही चाले त्याचं. मग एक दिवस त्याने मला घरी यायचं आमंत्रण दिलं. मग तुला माहीत आहे का कसं यायचं ते म्हणून  पद्धतशीर पत्ता सांगितला. “Take a left turn from Waste Coast (Restaurant), then go straight, straight, don’t turn hann,  Ok? …”असं करीत. त्याची कल्पनाशक्ती फार धावत असे. एकदा त्याने मला गोष्ट सांगितली तो कसा घरातून चालत निघाला, मग एका क्रेनने त्याला उचलून कसं कचऱ्याच्या गाडीत टाकलं, मग तो कसा कचऱ्यात पोहत होता (इथे स्वतःच स्वतःला डर्टी बॉय म्हणून झालं. आम्ही खूप गंमतीजंमती करत असू. नंतर त्याची शाळा, अभ्यास, पोहण्याचा(कचऱ्यात नव्हे तर पाण्यात) वर्ग सुरु झाला आणि त्याचं कट्टयावर भेटणं दुर्मिळ होत गेलं. आता तो असाच दिसतो कधी मी खिडकीत उभी असतांना आईसोबत, आजीसोबत चालतांना.

प्रवासाची शिदोरी

काहींना प्रवास करायला आवडतं काहींना नाही. पण आवडत नसेल त्यांनाही तो चुकत नाही. कामानिमित्त प्रवास करावेच लागतात. पूर्वी लोक व्यापारासाठी नवनवे प्रदेश धुंडाळत. काही पादाक्रांत करायला नवा प्रदेश हवा, आपली सत्ता जगभर हवी म्हणून फिरत. तर काही पोटासाठी देशोधडीला लागत. लक्ष्मीबाई टिळकांच्या विहिणीने बालकवींना सांगितलेल्या गोष्टीतल्या सारखं “य़ेक डोंगुर वलाडंला, दुसरा डोंगुर वलांडला..योक समिंदर वलांडला, दुसरा समिंदर वलांडला.” असाही प्रवास चालत असे. काही लोक गुहेत विश्रांती घेत, काही झाडाखाली, तर पुढच्या काळात मंदिरं, धर्मशाळा रहाण्यासाठी उपलब्ध असत. आपल्या धर्माजातीचा असेल तर पांथस्थाला रहायला पडवीत जागा मिळत असे. दूरवरचे प्रवास हत्ती, घोडा, उंट अशा प्राण्यांच्या पाठीवर बसून तर समुद्रावरचा प्रवास जहाजाने असा करीत. आदीम टोळ्यांमधल्या बायका भटकत प्रवास करीत असाव्यात. पण पुरुषप्रधान कुटुंबासंस्थेच्या उदयानंतर इंग्रज आमदानीपर्यंत बायामाणसं सहसा प्रवास करीत नसत. कुटुंबासोबत तीर्थयात्रा किंवा नात्यागोत्यातल्या समारंभानिमित्ताने केला तरच बायकांच्या नशिबी प्रवास असे आणि तालेवाराच्या घरची असेल तर बाईला पालखी नाहीतर बायका चालतच प्रवास करीत. सोबत कोरडा शिधा घेऊन जिथे विश्रांती घ्यायची तिथेच चूल मांडून स्वैंपाक करीत. आता मात्र प्रवासाची संकल्पनाच बदलून गेलीय. नोकरीसाठीच लोकांना दिवसाचे चारचार तास प्रवास करावा लागतो. हवी त्या प्रकारची वाहनं असतात, त्यात सोयीसुविधा असतात. पण हे सगळं वरच्या वर्गातल्या लोकांसाठी जनसामान्यांचा प्रवास आजही खडतरच असतो म्हणा. पण तरीही मध्यमवर्गाच्या खिशात पैसा असल्याने देशांतर्गत आणि प्रामुख्याने विदेशात प्रवास करण्याची टूम निघालीय.

पूर्वी म्हणे प्रवासाला जातांना भूकलाडू, तहानलाडू किंवा दशम्या करुन सोबत नेत. हे तहानलाडू, भूकलाडू नेमके कसे करतात हे कधी कळलं नाही, पण नुसतंच पोट भरणारे नसावेत. कारण पूर्वीचे प्रवास खडतर असत. पायी चालावं लागे. त्यामुळे पौष्टिक पदार्थ त्यात असावेत बहुधा, जसं की खजूर, शेंगदाणे वगैरे आणि तहानलाडूत काकडी, कलिंगडासारखं काहीतरी तहान भागवणारं असावं असं  मला नेहमी वाटे. आताचे प्रवास इतके खडतर नसतात. काही वेळा तर प्रवास केल्यासारखंही वाटत नाही, पोटातलं पाणीही न हलता अल्लाद प्रवास होतात. तरीही अलीकडे दुरांतोने प्रवास करायच्या आधी एका तरुण मैत्रिणीने स्वानुभवामुळे आवर्जून सांगितलं, पाणीही मिळत नाही, सोबत खाणंपिणं न्या. तर असं अजूनही करावं लागतं. शिवाय कधी पथ्यपाणी असतं. बाहेर- विशेषतः रेल्वेच्या प्रवासात -चांगलं अन्न मिळेल की नाही शंकाच असते, त्यामुळे मी नेहमीच सोबत खायच्याप्यायच्या गोष्टी घेऊन प्रवास करते. आमच्या मुलांना तर लहानपणी प्रवासाच्या उत्सुकतेइतकीच आईने घेतलेली शिदोरी उघडायची उत्सुकता असे. पदार्थ एरवी घरात केले जात असले तरी वेगळ्या अवकाशात ते खाण्यात मजा येत असावी. विमानाच्या प्रवासात कुणी खायला सोबत न्यायची गरजही नसते आणि कुणी नेतही नाही. पण एकदा डॉ.अशोक रानडे यांच्या पत्नीने सांगितलेलं अजून आठवतं. डॉ. रानडे हे जेव्हा पहिल्यांदा परदेशप्रवासाला निघाले तेव्हा विमानप्रवास ही मराठी लोकांसाठी फार नवलाई होती. त्याचे तपशील माहीत नसत. त्यामुळे त्यांच्या आईने प्रवासात खायला शिरा देऊ का असं विचारलं होतं म्हणे. पण आता परदेशप्रवास मध्यमवर्गालाही इतका सवयीचा झालाय की मुंबईहून पुण्याला जावं इतक्या सहजतेने लोक जगभर हिंडत असतात. पण देशांतर्गत छोट्या मोठ्या प्रवासात सोबत खाणं पिणं घेणं सोयीचं होतं कधी कधी.

आमच्या लहानपणी भाकरी किंवा चपात्या, कोरडं पीठलं किंवा मोड आलेल्या कडधान्याची ऊसळ, कोरडी चटणी असं सोबत दिलं जाई. फारच लाडाकोडाचं असेल तर तूपसाखर लावलेली चपाती, लाडू असं काहीबाही मिळत असे. त्यावरुन आठवलं आमच्या शाळेच्या सहलींना नेहमी एक ठरलेला बेत असे, त्यामागे काय विचार होता ते तेव्हाही कळलं नाही आणि आताही कळत नाही. तो बेत असायचा कांदेपोहे, बुंदीचे लाडू आणि केळी. आता विकतच्या पुरणपोळ्या सहज उपलब्ध असतात, त्या टिकतातही. त्यामुळे माझ्या ओळखीतल्या कित्येक बायका चक्क परदेशी जातांनासुद्धा पुरणपोळ्या, मेथीचे ठेपले असले पदार्थ सोबत नेतात. आमचा मित्र डॉ. प्रकाश खांडगे शाकाहारी आहे. तो चक्क सोबत चपात्या आणि  कोरडी चटणी घेऊन चीनमध्ये गेला होता आणि त्याने तिथे  तेच खाऊन गुजराण केली म्हणे. माझे एक तमिळी ब्राह्मण वरिष्ठ परदेशात जातांना सांबार पावडर घेऊन जात आणि जातील तिथे सांबारभात शिजवून खात. इतरत्र फिरतांना योगर्ट, फळं आणि आईस्क्रीम खाऊन रहात. परदेशात फिरतांना मांसाहारी लोकांची पूर्वी खूप पंचाईत होत असे, त्यामुळे ते वेगवेगळे पटकन करता येणारे तयार पदार्थ इथूनच घेऊन जात. आता सहसा वेगन लोकांमुळे अशा लोकांनाही जगात जवळपास सर्वत्र शाकाहारी पदार्थ मिळतात.

आमचे डहाके सर प्रभाताईंच्या हातचे धपाटे खाऊन रहातात प्रवासात. त्यांच्या विदर्भात आणि मराठवाड्यातही प्रवासात धपाटे घेऊन जाणारे लोक बरेच पाहिलेत मी. नागपुरात अजून एक प्रकार पाहिला. एका मित्राच्या घरी जेवतांना कोंबडीच्या रश्शासोबत मांडे होते. अरेच्च्या, सांगायचं राहिलंच. तुम्ही म्हणाल की पुरणाचे मांडे आणि कोंबडीचा रस्सा? तर मंडळी तुम्हाला वाटतं तसं नाही. हे पुरणाचे नव्हे तर साधे मांडे. बहुधा पुरणाच्या मांड्याला करतात तसंच फार मेहनत घेऊन केलेल्या कणकेचे खापरावर भाजून केलेले पण ते अख्खे नसतात तर त्यांचे लांब लांब कुरकुरीत तुकडे केलेले असतात. मित्राच्या पत्नीने प्रवासात पोटाला आधार म्हणून हे मांडे दिले. ते नुसते खायलाही छान लागतात. त्याशिवाय विदर्भातलाच माझा एक मित्र गाकर घेऊन जात असे प्रवासात.

कोकणातले लोक सहसा घावन, चटणी घेतात सोबत. मांसाहारी लोक कोकणात अधिक ते तांदळाची भाकरी आणि सोबत कोलंबीचं सुकं किंवा तेलावर परतलेला जवळा नेत असावेत. मीही मूळची कोकणातली. त्यातून मांसाहार आवडीने करणारं सासर. मुलं लहान असतांना मीही इडल्या नेत असे. माझी कोकणात रहाणारी सर्वात मोठी बहीण आम्ही कुडाळहून मुंबईला बसने (कोकण रेल्वे यायच्या आधीच्या काळात) यायला निघालो की डॉ. रानड्यांच्या आईसारखा केळं घालून केलेला शिरा केळीच्या पानात गुंडाळून देत असे. तसा शिराही मी नेत असे. पण नंतरच्या काळात शिजवण्यासाठी पाण्याचा अजिबात वापर न करता अंगच्या रसावर परतून परतून केलेलं कोंबडीचं किंवा मोरी माशाचं (मुशी) सुकं न्यायला लागले, कारण ते कशाहीसोबत खाता येई. विशेषतः पावासोबत. असाच एक प्रकार कोळी, आगरी किंवा पालघर, डहाणूकडे पाहिला. तो म्हणजे कोलीम. कोलीम ही अतिशय बारीक कोलंबी असते, ती धोतराच्या कापडात पकडतात म्हणे. त्यात कधी कधी प्लास्टिक किंवा इतर कचरा असेल तर ती अगरबत्तीच्या काडीने साफ करावी लागते इतकी छोटी असते. भरपूर तेलावर मीठ, मसाला घालून परतलेलं कोलीम हा चटणी आणि लोणचं यांच्या मधला प्रकार असतो. तो कशाही सोबत खाता येतो, तांदळाची भाकरी, चपाती, पाव किंवा चक्क वरणभातासोबत तर ती फार छान लागते. आमच्या येशू पाटलांच्या आई वासंती पाटील आमच्यासाठी कोलीम पाठवतात. ती आमची मुलं चक्क परदेशातही घेऊन जातात. ती फ्रीजमध्ये ठेवल्यावर बरेच महिने टिकते. आमचा एक कोळी मित्र सत्संगाला जातांना सोबत कोलीम घेऊन जाई, मग जेवणखाणं मिळालं, तर मिळालं, नाही मिळालं तरी गड्याकडे कोलीम असे, पाव मिळाला तरी काम भागत असे.

गुजराती लोकांचा प्रवासातला खाण्याचा डबा जरा इतर सामानापेक्षा मोठा असतो (सगळ्यांचाच नाही, पण बऱ्याच लोकांचा) असं माझं निरीक्षण आहे. खाकरा, फरसाण, ठेपले, फळं, मिठाई अशी भरगच्च शिदोरी असते. पंजाबी लोक परोठे घेतात. बंगाली लोकांना पुरी (ही मैद्याचीच आवडते त्यांना) भाजी आवडते प्रवासात. तशी ती इतर राज्यांमधल्याही बऱ्याच लोकांच्या प्रवासाच्या शिदोरीत असते. तिखटमीठाच्या पुऱ्याही प्रवासात न्यायला बऱ्याच लोकांना आवडतात. कर्नाटकातला निपट्टू हा तांदळाच्या तळलेल्या पुऱ्यांसारखा पदार्थही प्रवासात बरा पडतो. आमच्या सासरच्या पट्ट्यात राळे घातलेल्या सारणाच्या पुऱ्या प्रवासात नेत असत. मध्यप्रदेशात, खानदेशात दराबा नावाचा गव्हाच्या रव्याचा तूपात परतून केलेला पदार्थही असा प्रवासात खायला एक चांगला, बल देणारा, तकवा टिकवणारा पदार्थ आहे. पण गोड फार खाता येत नाही.  दक्षिणेकडे केळीच्या पानातून इडली, मलगापोडी किंवा स्टीलच्या डब्यातून सांबारभात किंवा फार व्याप नको असेल तर दहीभात घेऊन जातात.

हे अर्थात जरा आर्थिक दृष्ट्या समृद्ध असलेल्या किंवा मध्यमवर्गीय माणसांच्या बाबतीत.

आर्थिक दृष्ट्या कमकुवत माणसं आपली कोरडी रोटी,चटणी घेत असतील.  बिहार, उत्तर प्रदेश, झारखंडकडच्या अशा गरीबांचं प्रवासातलं आणि एरवीचंही खाणं म्हणजे चूडा किंवा सत्तू. चूडा म्हणजे पोहे हे कोरडे असल्याने सोबत घेणं सोपं पडतं आणि ते कसेही खाता येतात. तसंच सत्तूचंही. सत्तू दूध, दही, पाणी कशातही मिसळून घेता येतो. शिवाय त्याने पोट भरतं आणि पुन्हा पुन्हा भूक लागत नाही. त्यामुळे लांबच्या प्रवासात हे दोन्ही पदार्थ बरे पडतात.

वेगवेगळ्या राज्यात, वेगवेगळ्या परिस्थितीतल्या लोकांचे हे प्रवासातल्या शिदोरीचे पर्याय पाहिले, तरी मला अजूनही एक जुना पर्याय आवडतो. आम्ही पदभ्रमंतीला जातांना जसं कोरडे पदार्थ सोबत नेऊन मिळेल तिथे तीन दगडांची चूल मांडून जे उपलब्ध असेल ते शिजवून खातो ते मला फार आवडतं. पूर्वी नाही का धोतराच्या पानात किंवा जुन्या लुगड्याच्या तुकड्यात डाळ,तांदूळ, पीठ, मीठ घेऊन जाऊन धर्मशाळेत स्वैंपाक करुन खात, तसं काही लोक अजूनही करतात. मलाही तसं करायला आवडेल. जवळपास नैसर्गिक रित्या उगवलेला जो काही भाजीपाला असेल तो मिळाला तर बोनस समजायचा. पण आता आपल्या प्रवासाच्या कल्पना फार मध्यमवर्गीय  झाल्यात हे खरं.